Để phát triển du lịch nông thôn xanh, các địa phương cần chuyển từ phát triển điểm, đơn lẻ sang xây dựng chuỗi giá trị, lấy nhu cầu thị trường làm định hướng, bảo tồn hệ sinh thái làm nền tảng.

Du lịch nông thôn đang đứng trước cơ hội gia tăng giá trị nông nghiệp, sản phẩm OCOP, làng nghề và văn hóa bản địa. Tuy nhiên, để biến tiềm năng thành lợi thế cạnh tranh, nhiều ý kiến chuyên gia, đại diện hiệp hội, cơ quan quản lý cho rằng các địa phương cần chuyển từ "phát triển điểm đến đơn lẻ" sang "xây dựng chuỗi giá trị," lấy nhu cầu thị trường làm định hướng, cộng đồng làm chủ thể và bảo tồn hệ sinh thái làm nền tảng.

Từ tiềm năng đến sản phẩm có sức cạnh tranh

Theo Trung tâm Xúc tiến thương mại nông nghiệp (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), nông thôn Việt Nam sở hữu nhiều lợi thế để phát triển du lịch xanh, từ cảnh quan thiên nhiên, vùng nguyên liệu nông nghiệp, làng nghề truyền thống đến ẩm thực, lễ hội. Cùng với đó, chương trình OCOP góp phần nâng cao chất lượng, xây dựng thương hiệu và mở rộng khả năng tiếp cận thị trường cho sản phẩm địa phương.

Tuy nhiên, tài nguyên tốt chưa đồng nghĩa với sản phẩm du lịch hấp dẫn. Nếu du khách chỉ tham quan, chụp ảnh rồi rời đi, giá trị kinh tế tạo ra vẫn hạn chế. Thách thức đặt ra là tổ chức tài nguyên thành những trải nghiệm có bản sắc, dịch vụ bảo đảm chất lượng và khả năng kết nối với thị trường.

Tại Hội nghị “Quảng bá, kết nối và xúc tiến thương mại du lịch nông nghiệp, nông thôn Việt Nam,” do Bộ Nông nghiệp và Môi trường tổ chức sáng 9/10, ông Đoàn Trường Giang - Phó Giám đốc Trung tâm Xúc tiến thương mại nông nghiệp, cho rằng để kết nối nguồn lực, phát triển sản phẩm và thị trường du lịch nông thôn xanh, cần xác định “khách cần gì, chúng ta tạo trải nghiệm gì, doanh nghiệp bán được gì và cộng đồng hưởng lợi thế nào.”

Theo ông Giang, những hạn chế hiện nay không chỉ nằm ở chất lượng tài nguyên mà còn ở cách tổ chức và khai thác. Thực tế cho thấy một số sản phẩm chưa đủ khác biệt, trải nghiệm còn đơn điệu; chất lượng dịch vụ và năng lực phục vụ của các chủ thể chưa đồng đều.

Trong khi đó, liên kết giữa địa phương, người dân, hợp tác xã, doanh nghiệp lữ hành và các đơn vị truyền thông chưa chặt chẽ, khiến nhiều sản phẩm khó hình thành tour, tuyến và tiếp cận thị trường ổn định.

Đặc biệt, việc ứng dụng công nghệ số tại một số điểm đến chưa đáp ứng yêu cầu. Sản phẩm không chỉ cần có chất lượng mà còn phải dễ tìm kiếm, dễ lựa chọn, thuận tiện đặt dịch vụ và có khả năng tiếp tục tiêu thụ sau chuyến đi.

Từ thực tế trên, đại diện lãnh đạo Trung tâm Xúc tiến thương mại nông nghiệp đề xuất kết nối tài nguyên với sản phẩm đặc trưng; đưa doanh nghiệp lữ hành tham gia ngay từ khâu khảo sát, thiết kế; tăng cường liên kết giữa các chủ thể để hình thành chuỗi trải nghiệm hoàn chỉnh.

Chia sẻ thêm về định hướng phát triển du lịch nông thôn, ông Hoàng Hoa Quân - đại diện Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch), cho rằng nông nghiệp, nông thôn cung cấp không gian, tài nguyên; văn hóa tạo bản sắc, câu chuyện; OCOP, làng nghề tạo sản phẩm hàng hóa; doanh nghiệp tổ chức và phân phối sản phẩm; cộng đồng tham gia cung cấp dịch vụ và hưởng lợi. Công nghệ số hỗ trợ quảng bá, bán hàng, quản trị dữ liệu và kết nối cung-cầu.

“Việc triển khai phương thức hỗ trợ cũng cần chuyển hướng từ hỗ trợ mô hình sang hỗ trợ năng lực tạo giá trị, ưu tiên thiết kế sản phẩm, chuẩn hóa dịch vụ, đào tạo cộng đồng, chuyển đổi số, kết nối doanh nghiệp và thị trường,” đại diện Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam nhấn mạnh.

Phát triển xanh thực chất, lấy cộng đồng làm trung tâm

Cùng với yêu cầu nâng cao giá trị kinh tế, phát triển du lịch nông thôn, nhiều ý kiến cũng cho rằng các địa phương cần bảo đảm sự hài hòa giữa khai thác tài nguyên, bảo tồn văn hóa và nâng cao chất lượng sống của cư dân.

Trong bài tham luận gửi tới hội nghị, Phó Giáo sư-Tiến sỹ Mai Quang Vinh, Phó Chủ tịch Thường trực, Tổng Thư ký Hiệp hội Chuyển đổi Xanh Việt Nam (Viện trưởng Viện Công nghệ Xanh), đặt ra vấn đề cần giải quyết là phát triển du lịch như thế nào để không làm đứt gãy mối quan hệ giữa con người, cộng đồng và thiên nhiên.

Theo cách tiếp cận sinh thái nhân văn, một bản làng, làng nghề hay vùng nông nghiệp không đơn thuần là tài nguyên để khai thác du lịch mà là một hệ sinh thái sống, bao gồm môi trường tự nhiên, sinh kế, thiết chế văn hóa, tri thức bản địa và hạ tầng. Vì vậy, quy hoạch cần bắt đầu từ sức chịu tải của hệ sinh thái và năng lực tự quản của cộng đồng, thay vì chỉ tập trung vào xây dựng công trình hoặc gia tăng lượng khách.

Thực tế, nếu phát triển thiếu kiểm soát, du lịch có thể tạo áp lực lên nguồn nước, xử lý chất thải, cảnh quan và hạ tầng; làm gia tăng nguy cơ thương mại hóa văn hóa, biến đổi không gian sống và suy giảm sinh kế truyền thống. Ngoài ra, việc mở rộng đường, xây dựng cơ sở lưu trú hay hoạt động trải nghiệm nếu không phù hợp với đặc trưng địa phương có thể làm mất chính những giá trị tạo nên sức hấp dẫn của điểm đến.

Vì vậy, ông Vinh đề nghị cơ quan quản lý du lịch ở Trung ương và địa phương bổ sung yêu cầu lập hồ sơ sinh thái nhân văn và đánh giá sức chịu tải trong hướng dẫn quy hoạch, xây dựng đề án hoặc công nhận điểm du lịch cộng đồng; khuyến khích mạng lưới các điểm du lịch cộng đồng theo vùng sinh thái thay vì phát triển cạnh tranh riêng lẻ.

Theo ông Vinh, cách tiếp cận trên sẽ giúp đánh giá toàn diện tác động của du lịch, từ khả năng bảo vệ tài nguyên đến cơ chế sở hữu dịch vụ, phân bổ lợi ích và mức độ tham gia của người dân trong các quyết định liên quan.

Đặc biệt, cộng đồng cần được xác định là chủ thể tham gia quản lý, tổ chức hoạt động và hưởng lợi, chứ không chỉ là lực lượng lao động phục vụ du khách. Người dân cần có điều kiện tiếp cận vốn, nâng cao kỹ năng, phát triển sản phẩm, kết nối thị trường để trực tiếp tham gia chuỗi giá trị. Bảo tồn di sản phải gắn với việc duy trì cộng đồng thực hành, trao truyền nghề truyền thống, phong tục và tri thức bản địa.

Từ góc độ phát triển sản phẩm, ông Phạm Hải Quỳnh - Viện trưởng Viện Phát triển du lịch châu Á, cũng cho rằng cần có sự kết hợp giữa bảo tồn bản sắc, gìn giữ môi trường tự nhiên và ứng dụng công nghệ để mở rộng không gian phát triển.

Điều này đặt ra yêu cầu phát triển du lịch cộng đồng không chỉ dựa vào những giá trị sẵn có mà còn phải nâng cao năng lực quản trị và tiếp cận thị trường. Công nghệ số cần được khai thác để hỗ trợ quảng bá, kết nối khách hàng, bán sản phẩm và nâng cao khả năng tự chủ của cộng đồng.

Cũng tại hội nghị, nhiều ý kiến góp ý đã nhấn mạnh vai trò phối hợp giữa cơ quan quản lý, địa phương, doanh nghiệp, hợp tác xã và người dân. Trong đó, Nhà nước cần hoàn thiện cơ chế, chính sách, điều phối nguồn lực và hỗ trợ đào tạo; địa phương lựa chọn điểm đến có lợi thế, cải thiện hạ tầng và quản trị môi trường; doanh nghiệp đồng hành từ khâu nghiên cứu thị trường, thiết kế sản phẩm đến tổ chức khai thác; cộng đồng chủ động gìn giữ bản sắc và tham gia phân phối lợi ích.

Phát triển du lịch nông thôn xanh vì vậy không đơn thuần là mở thêm điểm đến hay gia tăng lượng khách. Mục tiêu quan trọng hơn là hình thành chuỗi giá trị gắn kết nông nghiệp, OCOP, làng nghề, văn hóa và dịch vụ; tạo thị trường cho sản phẩm địa phương, nâng cao sinh kế người dân và bảo vệ những giá trị làm nên bản sắc nông thôn Việt Nam.

Khi kinh tế du lịch phát triển hài hòa với hệ sinh thái và cộng đồng, những lợi thế bản địa mới có thể trở thành nền tảng cho sức cạnh tranh lâu dài./.