Từ tri thức dân gian và tinh thần chủ động thích ứng tự nhiên, người dân biên giới An Giang đã biến khó khăn thành cơ hội mưu sinh, phát huy nét văn hóa sông nước độc đáo riêng có của miền Tây Nam Bộ.

Mùa nước nổi về, những cánh đồng vùng biên giới An Giang chìm trong màu nước bạc. Khi ruộng đồng ngập sâu, chuột đồng rời nơi trú ẩn, tìm đến những gò đất cao, bụi rậm hoặc các đống cây khô. Đây cũng là thời điểm nghề săn chuột vào mùa. Trong nhiều phương thức bắt chuột của người dân miền Tây, “dỡ chà” là cách làm độc đáo, vừa góp phần hạn chế chuột gây hại mùa màng, vừa tạo thêm thu nhập cho người dân lúc nông nhàn.

Sáng tạo độc đáo từ phụ phẩm nông nghiệp

Một ngày đầu tháng 9, chúng tôi tìm đến cánh đồng ngoài đê bao xã Phú Hữu, tỉnh An Giang - nơi nhiều người dân gắn bó với nghề "dỡ chà" bắt chuột đồng mùa nước nổi.

Ông Nguyễn Văn Ngợi, ngụ ấp Phú Lợi, xã Phú Hữu là một trong những người có nhiều năm kinh nghiệm với nghề này. Cùng 5 người khác, ông lên hai chiếc vỏ lãi chạy ra một gò đất cao giữa cánh đồng đang ngập nước. Trên gò là đống chà được chất bằng thân cây ớt và cây ngô (bắp) khô - nơi chuột đồng tìm đến trú ngụ sau mùa thu hoạch.

Theo ông Ngợi, trước đây, sau khi thu hoạch lúa, hoa màu, người dân thường chặt thân cây ớt, cây ngô chất thành từng đống để phơi khô rồi đốt. Mỗi khi đốt, chuột từ bên dưới chạy ra rất nhiều. Nhận thấy tập tính của loài chuột thường tìm nơi khô ráo trú ngụ khi nước lũ dâng cao, người dân đã nảy ra ý định chất các phế phụ phẩm này thành từng đống chà (cụm) rộng khoảng 25-30m2 để làm “bẫy” tự nhiên dẫn dụ chuột đồng.

Để "dỡ chà", người dân giăng lưới bao quanh đống cây, dùng đất đè chân lưới rồi đặt lọp ở một góc. Miệng lọp được phủ cỏ để ngụy trang, tạo lối cho chuột chui vào.“Lọp phải chừa cửa để chuột chui vào. Miệng lọp được phủ cỏ, ngụy trang kín đáo để chuột không phát hiện”, ông giải thích.

Từng nhánh cây ớt, cây ngô khô được bốc dỡ khỏi đống chà, chuyển sang khoảng đất trống bên cạnh. Đống chà càng vơi, những con chuột ẩn bên dưới càng náo loạn. Chúng chạy tán loạn, nhiều con lao thẳng vào chiếc lọp đã được ngụy trang; số khác chạy quanh, bị những người trong nhóm nhanh tay bắt bỏ vào lồng.

Chỉ hơn 30 phút, đống chà được dỡ sạch. Nhóm của ông Ngợi thu được gần 20kg chuột đồng béo múp. Số chuột bắt được một phần bán cho thương lái, phần còn lại được các thành viên trong nhóm chia nhau chế biến làm thực phẩm cho gia đình.

Những người làm nghề cho biết, thân cây ớt và cây ngô khô được chọn để chất chà vì có sẵn trên đồng, thuận tiện thu gom và vận chuyển. Khi chất chồng lên nhau, các nhánh cây tạo nhiều khoảng trống, giúp chuột có nơi trú ẩn.

Sau khi chất chà, người dân thường xuyên thăm và bổ sung thêm nhánh cây. Nếu chuột nhiều, khoảng 2-3 ngày có thể dỡ một lần, khi chuột ít, thời gian giữa các lần dỡ có thể kéo dài 10-20 ngày.

“Những người có kinh nghiệm, khi thăm chà thường đứng dưới gió để cảm nhận mùi chuột. Mùi càng nồng thì khả năng chuột trong chà càng nhiều”, ông Ngợi chia sẻ.

Theo ông Ngợi, mỗi hộ thường chất từ 2-3 đống chà. Người có kinh nghiệm, biết chọn vị trí và cách chất chà có thể thu về hàng chục triệu đồng mỗi vụ. Chính vì thế, mùa nước nổi cũng là mùa săn chuột nhộn nhịp nhất. Khi đồng ruộng ngập nước, sản xuất nông nghiệp tạm gián đoạn, nhiều lao động tranh thủ thời gian để kiếm thêm thu nhập.

Anh Huỳnh Văn Vỹ, ngụ ấp Phú Quới, xã Phú Hữu đã có hơn 10 năm gắn bó với nghề này. Cuộc sống còn nhiều khó khăn nên anh phải làm nhiều nghề để mưu sinh. Đến mùa nước, anh vừa đặt dớn đánh bắt cá, vừa chất chà bắt chuột đồng.

Mỗi năm, anh Vỹ chất khoảng 5-20 đống chà. Khoảng 15-20 ngày, anh lại dỡ một lần; mỗi lần có thể bắt được 30-50kg chuột, thu về 1-3 triệu đồng. Vào những tuần nước lên nhanh, nếu trúng đống chà, một lần dỡ có thể bắt được hơn 50kg chuột đồng.

“Nhờ nghề này, gia đình tôi có thêm khoản thu nhập để trang trải cuộc sống, lo quần áo, sách vở cho các con đi học”, anh Vỹ chia sẻ.

Thêm sinh kế, góp phần giữ mùa màng

Những năm gần đây, săn chuột đồng trở thành nghề “tay trái” của nhiều lao động nông thôn ở vùng biên giới An Giang. Công việc có thể thực hiện quanh năm nhưng sôi động nhất vào mùa nước nổi, khi chuột tập trung nhiều tại những khu đất cao, không bị ngập.

Anh Trần Văn Tuyến, người chuyên săn bắt và thu mua chuột tại xã Phú Hữu cho biết, mỗi chuyến anh có thể thu mua, vận chuyển 70-100kg chuột đồng xuống khu vực Châu Đốc, Nhà Bàng... để bán lại. Chuột sống hiện được thương lái thu mua khoảng 40.000-60.000 đồng/kg, tùy thời điểm và kích cỡ.

Tại các điểm thu mua, chuột từ nhiều địa phương được tập kết, phân loại rồi đưa đi tiêu thụ. Lao động nữ có thể tham gia làm thịt, sơ chế; nam giới đảm nhiệm vận chuyển, khuân vác. Nhờ đó, nghề săn chuột đồng tạo thêm việc làm cho một bộ phận lao động nông thôn.

Tại chợ Phù Dật, xã Châu Phú, một trong những điểm thu mua chuột lớn ở miền Tây, lao động làm công được trả khoảng 100.000-150.000 đồng/ngày, tùy công việc.

Một chủ vựa thu mua chuột tại chợ Phù Dật cho biết, mỗi ngày, cơ sở có thể thu mua 200-400kg chuột; những thời điểm thị trường hút hàng, sản lượng có thể lên đến khoảng 1 tấn. Chuột đồng còn sống được thu gom từ nhiều nơi, nhiều nhất vào mùa thu hoạch lúa và mùa nước nổi.

Theo ông Trần Thanh Nghị, Chủ tịch Ủy ban Nhân dân xã Phú Hữu, nghề “dỡ chà” bắt chuột đồng giúp nhiều hộ dân có thêm thu nhập trong thời gian nông nhàn. Hiện xã có khoảng 20 hộ chuyên chất chà bắt chuột, tập trung chủ yếu ở ấp Phú Quới và Phú Lợi. Phần lớn là những hộ còn khó khăn, ít đất sản xuất. Ngoài giá trị sinh kế mùa lũ, hoạt động săn bắt chuột còn giảm thiểu đáng kể mật độ quần thể dịch hại, bảo vệ các vụ lúa, hoa màu tiếp theo của bà con.

Không dừng lại ở giá trị kinh tế thuần túy, hoạt động mưu sinh dân dã này đang mở ra góc nhìn mới cho ngành du lịch địa phương. Nhờ tính độc đáo và đậm chất địa phương, xã Phú Hữu đang nghiên cứu đưa hoạt động “chất chà, dỡ chà” bắt chuột đồng vào định hướng phát triển du lịch sinh thái trải nghiệm.

Du khách khi đến An Giang mùa nước nổi sẽ được trực tiếp tham gia cùng người dân, trải nghiệm cảm giác làm thợ săn đồng ruộng và thưởng thức sản vật mùa nước lũ…

Giữa mênh mông sông nước vùng đầu nguồn biên giới Tây Nam, tiếng máy vỏ lãi giòn giã cùng tiếng reo hò của những thợ "dỡ chà" làm ấm không gian ngày lũ. Từ tri thức dân gian và tinh thần chủ động thích ứng với tự nhiên, người dân biên giới An Giang không chỉ biến khó khăn thành cơ hội mưu sinh mà còn gìn giữ, phát huy nét văn hóa sông nước độc đáo riêng có của miền Tây Nam Bộ./.