Trong bối cảnh AI có thể làm thay con người rất nhiều việc trong lĩnh vực truyền thông, các chuyên gia cho rằng nhà trường cần phải trang bị nhiều hơn cho sinh viên các giá trị nhân bản.

AI đang giúp một người có thể đảm nhiệm công việc trước đây cần cả ê-kíp, từ viết bài, thiết kế đến dựng video, lập kế hoạch. Tuy nhiên, công nghệ cũng đặt ra những rủi ro về chất lượng, tính đồng nhất và đạo đức trong sáng tạo nội dung. Nhà trường cần đào tạo sinh viên ngành truyền thông như thế nào để thích ứng với sự thay đổi này?

Đây là vấn đề được các chuyên gia thảo luận tại hội thảo “Đào tạo truyền thông sáng tạo trong kỷ nguyên số” do Khoa Quan hệ công chúng và Quảng cáo, Học viện Báo chí và Tuyên truyền tổ chức ngày 29/10.

AI phổ cập hóa năng lực làm truyền thông

Ông Lê Quốc Vinh, Chủ tịch Hội đồng quản trị Lê Bros cho rằng, các nhà trường đang đối mặt với thách thức khi công nghệ thay đổi nhanh đến mức kỹ năng vừa được giảng dạy có thể đã lỗi thời khi sinh viên ra trường. Điều này đòi hỏi phải xem xét lại quan niệm về năng lực sáng tạo chuyên nghiệp.

Theo ông Vinh, AI đang phổ cập hóa năng lực làm truyền thông marketing nhưng cũng khiến sản phẩm có nguy cơ trở nên tầm thường, đồng nhất. Một sinh viên với máy tính và công cụ AI có thể đảm nhiệm công việc của cả ê-kíp trước đây: viết bài, thiết kế, dựng video, lập kế hoạch. Rào cản kỹ thuật và chi phí giảm xuống, nhưng sản phẩm dễ na ná nhau do sử dụng chung mô hình, thuật toán và dữ liệu.

Từ thực tiễn doanh nghiệp, ông Nguyễn Tiến Dũng, Chủ tịch Hội đồng quản trị HBR Holding cho biết, AI có thể thực hiện nhiều công việc trong ngành truyền thông chỉ trong vài giây. Tại hội thảo, ông trực tiếp thao tác hệ thống AI bot trên dữ liệu thực của công ty, cho thấy doanh nghiệp có thể tạo ngay khung sườn chất lượng cho 3 phiên bản nội dung quảng cáo trong vài chục giây. Trước đây, công việc này có thể khiến một nhân viên marketing mất cả ngày để lên ý tưởng, viết bài và chỉnh sửa nhiều lần.

Ông Dũng nhận định ngành truyền thông đang trải qua 3 chuyển dịch: từ kinh nghiệm cảm tính sang dữ liệu và thực chứng; từ sản xuất thủ công sang ứng dụng AI; từ đo lường sản lượng sang đánh giá tác động và hiệu quả kinh doanh.

Ở góc độ đạo đức, ông Nguyễn Đức Lam, cố vấn chính sách, Viện Nghiên cứu Chính sách và Phát triển Truyền thông (IPS) dẫn thống kê của phòng thí nghiệm AI thuộc Viện Công nghệ Massachusetts (Mỹ), cho biết có tới 777 loại rủi ro do AI gây ra trong 7 lĩnh vực lớn. Năm 2025 ghi nhận hơn 3.000 sự cố liên quan đến AI, so với chỉ vài chục vụ năm 2018. Đặc biệt, sự xuất hiện của AI Agents - hệ thống có khả năng tự suy luận, lập kế hoạch, phân chia công việc và hành động - khiến con người khó can thiệp kịp thời, làm gia tăng mức độ rủi ro.

Nhà trường buộc phải điều chỉnh đào tạo

Trước những thay đổi của ngành, ông Lê Quốc Vinh cho rằng điều khó nhất hiện nay không còn là tạo ra bài viết trôi chảy hay hình ảnh bắt mắt, mà là tìm kiếm ý tưởng mới, góc nhìn sâu sắc và câu chuyện chạm đến trải nghiệm sống của con người. Trọng tâm ngành truyền thông cần chuyển từ sản xuất nội dung sang kiến tạo ý nghĩa, từ người thực thi sang nhà thiết kế truyền thông và kiến trúc sư ý nghĩa.

Theo ông Vinh, sáng tạo nhân bản phải dựa trên 4 nguyên tắc: thấu hiểu động cơ, cảm xúc và bối cảnh của con người; tôn trọng nhân phẩm, quyền tự chủ và sự đa dạng văn hóa; trao quyền thông qua việc đem lại tri thức, năng lực và giá trị sống tích cực; chịu trách nhiệm về tính minh bạch, xác thực và tác động xã hội của thông điệp.

Từ đó, ông đề xuất khung đào tạo gồm 5 miền năng lực: thấu hiểu con người trên nền tảng tâm lý học, xã hội học, nhân học; tư duy chiến lược, khả năng xác định vấn đề và ra quyết định độc lập; hiểu biết văn hóa và năng lực sáng tạo; năng lực AI và tư duy hệ thống; phán đoán đạo đức và kiến tạo niềm tin.

Để hình thành những năng lực này, ông Vinh cho rằng trường đại học cần đổi mới phương thức đào tạo theo hướng học qua thiết kế, phòng thử nghiệm truyền thông và học kỳ thực chiến. Vai trò của giảng viên cần chuyển từ truyền đạt kiến thức sang thiết kế trải nghiệm học tập.

“Công nghệ mở rộng năng lực sáng tạo, nhưng chính trí tuệ, chiều sâu văn hóa và trách nhiệm của con người mới quyết định giá trị của sáng tạo đó,” ông Vinh nhấn mạnh.

Cùng quan điểm, ông Nguyễn Tiến Dũng cho rằng trong kỷ nguyên dữ liệu lớn và AI, nhà trường và người học cần trang bị 3 năng lực quan trọng: khoa học dữ liệu; thiết kế quy trình làm việc (Workflow) và AI Agents; tư duy phản biện, đạo đức và trách nhiệm xã hội.

Ông Nguyễn Đức Lam cũng đề xuất các cơ sở đào tạo sớm đưa đạo đức và trách nhiệm AI thành học phần quan trọng, song hành với kỹ năng thực hành. “Kỹ năng khai thác AI là chân ga, còn đạo đức và trách nhiệm chính là chân phanh. Xe muốn chạy nhanh và an toàn thì bắt buộc phải có phanh tốt”, ông Lam nói.

Chia sẻ tại hội thảo, Phó Giáo sư, Tiến sỹ Nguyễn Thị Trường Giang, Phó Giám đốc Học viện Báo chí và Tuyên truyền cho hay bà trăn trở với câu hỏi: Nếu sinh viên có thể sử dụng AI để nghĩ ra ý tưởng, tạo thông điệp, lập kế hoạch và xuất bản một sản phẩm truyền thông chỉn chu, vai trò của người thầy và vị thế của cơ sở đào tạo đại học sẽ ở đâu?

Theo bà Giang, đây không chỉ là câu hỏi về công nghệ mà còn đặt ra yêu cầu định vị lại vai trò của nhà trường và người thầy trong kỷ nguyên số. Giá trị của người thầy là dẫn dắt, truyền lửa và bồi đắp năng lực làm người; giúp sinh viên hình thành tư duy nhận biết, phán đoán, phản biện độc lập và khả năng tự học, tự làm mới bản thân trước những biến đổi nhanh chóng của xã hội.

Đặc biệt, sinh viên cần có năng lực quyết định và ý thức trách nhiệm xã hội. AI có thể tạo sản phẩm nhanh nhưng không thể tự quyết định khi nào nên đăng tải, chi tiết nào cần lược bỏ để bảo vệ danh dự, phẩm giá con người hay thời điểm xuất bản phù hợp với trách nhiệm xã hội.

Bà Giang cho rằng đổi mới đào tạo không thể chỉ dừng ở việc bổ sung một vài học phần về AI mà cần đưa AI đồng hành xuyên suốt chu trình đào tạo, đồng thời tăng cường liên kết giữa nhà trường, doanh nghiệp và thị trường lao động.

Dẫn lại lời Elon Musk: “Có một điều duy nhất mà AI không bao giờ có thể thay thế được con người, đó chính là làm con người”, bà Giang nhấn mạnh, chính trái tim nhân ái, sự thấu cảm và lòng trắc ẩn sẽ quyết định giá trị nhân văn, trách nhiệm và ý nghĩa của những sản phẩm truyền thông sáng tạo./.