Định hình "thế chân vạc" mới giữa 3 cường quốc

Cuộc gặp tại Thâm Quyến chưa tháo gỡ ngay các điểm nghẽn nhưng sẽ tạo cơ hội khôi phục kênh đối thoại giữa ba cường quốc vốn từ nhiều thập niên qua đã tạo lập "thế chân vạc" địa chiến lược toàn cầu.

Giữa cạnh tranh nước lớn, xung đột dai dẳng và bất ổn kéo dài, đối thoại cấp cao vẫn là cầu nối cần thiết.

Cuộc gặp giữa Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình, Tổng thống Mỹ Donald Trump và Tổng thống Nga Vladimir Putin bên lề Hội nghị cấp cao lần thứ 33 Diễn đàn Hợp tác kinh tế châu Á-Thái Bình Dương (APEC) 2026 tại Thâm Quyến ngày 19/11 mở ra cơ hội thúc đẩy đối thoại giữa ba cường quốc hàng đầu thế giới.

Thế giới đang đối mặt với những biến động địa chính trị lớn cùng nhiều thách thức đe dọa trật tự dựa trên luật lệ hình thành sau Chiến tranh Thế giới thứ hai. Trong bối cảnh đó, cuộc gặp giữa lãnh đạo ba cường quốc hàng đầu không chỉ mang ý nghĩa ngoại giao lịch sử, mà còn khẳng định vai trò của đối thoại trong tháo gỡ bất đồng và duy trì ổn định chiến lược.

Giới phân tích dự báo chương trình nghị sự tại Thâm Quyến sẽ tập trung vào 4 trụ cột: kiểm soát vũ khí hạt nhân và ổn định chiến lược; giải pháp cho xung đột Ukraine; hạ nhiệt khủng hoảng Trung Đông, nhất là căng thẳng liên quan đến Iran; và quản trị cạnh tranh kinh tế, công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI).

Hội đồng Đại Tây Dương, tổ chức tư vấn có trụ sở tại Washington D.C. (Mỹ), xác định kiểm soát vũ khí hạt nhân là nền tảng của ổn định chiến lược toàn cầu. Các cơ chế kiểm soát vũ khí giữa Mỹ và Nga suy yếu nghiêm trọng khi nhiều hiệp ước quan trọng từ thời Chiến tranh Lạnh hết hiệu lực hoặc bị đình chỉ, làm gia tăng nguy cơ chạy đua vũ trang hạt nhân đa cực.

Trước thềm cuộc gặp, Tổng thống Trump công khai ý định đưa vấn đề cắt giảm vũ khí hạt nhân vào chương trình nghị sự với lãnh đạo Nga và Trung Quốc, dù thừa nhận đây là bài toán khó khi không quốc gia nào dễ từ bỏ năng lực răn đe cốt lõi.

Các chuyên gia Hội đồng Quan hệ đối ngoại Mỹ (CFR) và Viện Brookings đánh giá khả năng đạt một hiệp ước ba bên về cắt giảm vũ khí hạt nhân là rất thấp. Nhà nghiên cứu Eleanor Atkins thuộc CFR cho biết Bắc Kinh vẫn giữ lập trường kho vũ khí hạt nhân của Trung Quốc nhỏ hơn nhiều so với Mỹ và Nga, nên hai nước này cần đi tiên phong trong cắt giảm đầu đạn trước khi Trung Quốc tham gia đàm phán.

Tuy nhiên, Giám đốc Dự án Các vấn đề hạt nhân thuộc Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS) Heather Williams nhấn mạnh giá trị của đối thoại tại Thâm Quyến nằm ở việc phá vỡ sự im lặng chiến lược. Trao đổi trực tiếp giữa lãnh đạo ba nước tái khẳng định nguyên tắc ngăn chặn chiến tranh hạt nhân, đồng thời mở đường cho các cơ chế giảm thiểu rủi ro, tránh tính toán sai lầm và thúc đẩy đối thoại về ổn định chiến lược trong năm 2027.

Trụ cột thứ hai được dư luận quốc tế, đặc biệt là châu Âu, quan tâm là tìm kiếm giải pháp cho xung đột Ukraine, vấn đề mà Tổng thống Trump coi là “mối quan tâm hàng đầu” tại cuộc gặp sắp tới. Sau gần 5 năm chiến sự gây tổn thất nặng nề, làm đảo lộn cấu trúc an ninh châu Âu, Washington và Moskva đều đứng trước sức ép tìm kiếm hướng tiếp cận mới nhằm chấm dứt xung đột.

Theo các học giả Brookings, Tổng thống Putin có thể tận dụng đối thoại giữa các cường quốc để thúc đẩy ngừng bắn dài hạn trên cơ sở thực tế kiểm soát lãnh thổ hiện nay, cùng các điều kiện về trung lập của Kiev, nới lỏng trừng phạt kinh tế phương Tây và chấm dứt tiến trình Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) mở rộng về phía Đông.

Trong khi đó, Tổng thống Trump coi đây thúc đẩy chấm dứt chiến tranh là một dấu ấn đối ngoại quan trọng của nhiệm kỳ. Tuy nhiên, giới phân tích nhận định khả năng vận dụng các công cụ chính sách của nhà lãnh đạo Mỹ có thể bị hạn chế, nhất là sau kết quả bất lợi của cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ đầu tháng 11.

Chuyên gia Sari Arho Havrén thuộc Viện Dịch vụ thống nhất Hoàng gia (RUSI) của Anh nhận định Trung Quốc sẵn sàng ủng hộ ngừng bắn, thúc đẩy đối thoại hòa bình và tham gia tái thiết hậu xung đột, nhưng không muốn gây sức ép trực diện làm tổn hại quan hệ đối tác chiến lược với Nga.

Với khác biệt lớn về lập trường, kết quả khả quan nhất tại Thâm Quyến khó có thể là một thỏa thuận hòa bình, mà có thể là những bước thăm dò “lằn ranh đỏ” của mỗi bên, tạo tiền đề cho các vòng đàm phán sâu rộng hơn trong tương lai.

Trụ cột thứ ba là tìm cách hạ nhiệt khủng hoảng Trung Đông, đặc biệt là căng thẳng quanh Iran và eo biển Hormuz. Các chuyên gia thuộc Trung tâm An ninh Mỹ mới (CNAS) và CFR cho rằng bất ổn tại khu vực đang đẩy giá năng lượng và lạm phát tăng, trở thành sức ép chính trị đối với chính quyền Tổng thống Trump. Washington vì vậy cần một lối thoát ngoại giao nhằm tránh sa lầy vào xung đột kéo dài với Iran, đồng thời ổn định thị trường năng lượng trước năm 2027.

Cuộc gặp với lãnh đạo Trung Quốc và Nga tạo thêm một kênh tác động tới Tehran. Tổng thống Trump có thể đề nghị Chủ tịch Trung Quốc và Tổng thống Nga tận dụng ảnh hưởng kinh tế, ngoại giao đối với Iran để giảm căng thẳng. Dù chưa chắc tạo ra đột phá, sự phối hợp giữa ba cường quốc có thể góp phần hạn chế nguy cơ leo thang và giảm sức ép đối với thị trường năng lượng toàn cầu.

Trụ cột thứ tư là quản trị cạnh tranh kinh tế và công nghệ cao, vấn đề không chỉ liên quan đến quan hệ Mỹ-Trung mà còn tác động tới cấu trúc kinh tế toàn cầu, gắn với trọng tâm hợp tác của APEC 2026. Jessie Yin, chuyên gia thuộc Trung tâm Địa kinh tế của Hội đồng Đại Tây Dương, nhận định Thâm Quyến - nơi tập trung nhiều tập đoàn công nghệ hàng đầu Trung Quốc, được ví như “Thung lũng Silicon của phần cứng” - là địa điểm thích hợp để thúc đẩy đối thoại về ranh giới giữa an ninh quốc gia và hợp tác kinh tế.

Thỏa thuận gia hạn đình chiến thương mại thêm hai tháng mà Mỹ và Trung Quốc đạt được ngày 9/11 cho thấy hai bên đều nhận thức rõ cái giá của đối đầu kéo dài. Tại cuộc gặp lần này, Tổng thống Trump và Chủ tịch Tập Cận Bình dự kiến tìm kiếm cơ chế đối thoại thường trực về an ninh chuỗi cung ứng khoáng sản thiết yếu, tiêu chuẩn quản trị Trí tuệ Nhân tạo và quy tắc kiểm soát xuất khẩu minh bạch hơn.

Sự hiện diện của Tổng thống Putin cũng mở rộng thảo luận sang hành lang năng lượng, vận tải Á-Âu và các tuyến hàng hải Bắc cực - những lĩnh vực ngày càng gắn với an ninh chuỗi cung ứng toàn cầu.

Nhìn chung, giới học giả và chuyên gia quốc tế có những đánh giá khác nhau về cuộc gặp thượng đỉnh Trung-Mỹ-Nga, song đều nhấn mạnh giá trị biểu tượng và tác động định hướng của sự kiện. Học giả Xiaoyu Pu thuộc Đại học Nevada lưu ý ba nhà lãnh đạo sẽ bước vào cuộc họp với những ưu tiên khác biệt, thậm chí đối lập về tầm nhìn trật tự thế giới. Vì vậy, ngay cả khi không đạt thỏa thuận lớn, việc duy trì đối thoại và thể hiện sẵn sàng xử lý bất đồng vẫn là kết quả đáng kể.

Trao đổi với phóng viên TTXVN tại Kuala Lumpur, nhà phân tích an ninh, đối ngoại Collins Chong Yew Keat thuộc Đại học Malaya (Malaysia) nêu rõ khi cả ba cường quốc cùng ngồi lại ở cấp cao nhất, họ mới có thể phối hợp để giảm thiểu những rủi ro do tính toán sai lầm hoặc hiểu lầm, mà không cần phải hy sinh lợi ích quốc gia của chính mình.

Trong bối cảnh thế giới chao đảo bởi những biến động địa chính trị, cuộc gặp tại Thâm Quyến có thể chưa tháo gỡ ngay các điểm nghẽn toàn cầu, nhưng sẽ tạo cơ hội khôi phục kênh đối thoại trực tiếp giữa ba cường quốc vốn từ nhiều thập niên qua đã tạo lập "thế chân vạc" địa chiến lược toàn cầu.

Lịch sử ngoại giao cho thấy các cuộc gặp thượng đỉnh không nhất thiết xóa bỏ bất đồng, nhưng có thể mở ra những hướng đi mới. Cuộc gặp Thâm Quyến vì thế có thể định hình lại "thế chân vạc" giữa 3 cường quốc khi mà vừa hợp tác vừa cạnh tranh vẫn là xu thế chủ đạo chi phối các mối quan hệ quốc tế./.

(TTXVN/Vietnam+)