Sự thiếu hụt vaccine chuyên biệt cùng rào cản dịch tễ đang khiến đợt bùng phát Ebola Bundibugyo tại châu Phi trở nên phức tạp, buộc giới khoa học đẩy nhanh thử nghiệm, hướng tới dòng vaccine đa năng.

Nửa thế kỷ sau khi virus Ebola được phát hiện, thế giới vẫn chưa có vaccine được cấp phép phòng ngừa chủng Bundibugyo - tác nhân gây ra đợt bùng phát hiện nay tại Cộng hòa Dân chủ Congo (DRC). Nghịch lý là chủng virus này từng gây dịch tại Uganda năm 2007 và xuất hiện ở DRC năm 2012, nhưng những cơ hội nghiên cứu vaccine trước đó đã không được tận dụng.

Theo bác sỹ chuyên khoa y học nhiệt đới Torsten Feldt thuộc Bệnh viện Đại học Düsseldorf (Đức), giới khoa học đã có đủ thời gian để phát triển vaccine và phương pháp điều trị qua hai đợt dịch trước, song việc chậm triển khai nghiên cứu đã khiến công tác ứng phó hiện nay gặp nhiều khó khăn.

Một nguyên nhân là do nguồn lực hạn chế và sự lựa chọn ưu tiên mầm bệnh. Trước đây, các nhà nghiên cứu đánh giá nguy cơ bùng phát trở lại của chủng Ebola Sudan cao hơn, nên việc phát triển vaccine cho chủng này được chú trọng hơn.

Thực tế, Ebola bao gồm nhiều chủng virus khác nhau. Vaccine Ervebo hiện mới chỉ được cấp phép phòng chủng Ebola Zaire, trong khi chưa có vaccine nào được phê duyệt cho chủng Bundibugyo và Sudan. Do đó, Ervebo không thể mặc nhiên được sử dụng đại trà để bảo vệ người dân trong vùng dịch hiện nay.

Tuy nhiên, một nghiên cứu mới do chuyên gia Leonie Mayer thuộc Trung tâm Nghiên cứu Nhiễm trùng Đức (DZIF) và Bệnh viện Đại học Hamburg-Eppendorf chủ trì đã mở ra hy vọng. Nhóm nghiên cứu phát hiện vaccine Ervebo có thể kích hoạt phản ứng miễn dịch của tế bào T đối với virus Bundibugyo và ở mức độ thấp hơn là virus Sudan. Điều này cho thấy các tế bào miễn dịch được kích hoạt có khả năng nhận diện những chủng virus khác ngoài chủng mục tiêu.

Dù vậy, các nhà khoa học chưa xác định được phản ứng miễn dịch này có thực sự bảo vệ con người khỏi nhiễm bệnh hay chỉ giúp giảm nhẹ triệu chứng. Do đó, việc tiêm Ervebo đại trà khi chưa chứng minh được hiệu quả có thể tạo cảm giác an toàn giả tạo, làm suy giảm niềm tin của cộng đồng và gây khó khăn cho việc đánh giá hiệu lực thực tế của vaccine.

Trong khi đó, công tác kiểm soát dịch vấp phải nhiều trở ngại khi DRC đã ghi nhận hơn 10.000 ca nhiễm chủng Bundibugyo kể từ tháng 5 và dịch bắt đầu lan sang Kenya, Nigeria. Xung đột vũ trang, giao thông chia cắt, các cuộc tấn công vào cơ sở y tế và khó khăn trong truy vết đang cản trở nỗ lực dập dịch.

Tại các vùng hẻo lánh, việc vận chuyển mẫu bệnh phẩm đến phòng xét nghiệm mất rất nhiều thời gian, khiến phản ứng ứng phó không theo kịp tốc độ lây lan của virus.

Nỗ lực thử nghiệm vaccine đang được thúc đẩy qua chương trình Tumaini tại DRC, tập trung vào các ứng viên vaccine tiềm năng do Đại học Oxford phát triển và vaccine công nghệ mRNA của Moderna. Tuy nhiên, phải mất vài tháng nữa mới có thể có dữ liệu tin cậy về hiệu quả, và khả năng đưa vaccine vào sử dụng rộng rãi có thể phải đến giữa năm 2027.

Về lâu dài, giới khoa học hướng tới phát triển dòng vaccine đa năng (pan-Ebola) có khả năng bảo vệ trước tất cả các chủng virus. Nhưng trước mắt, ưu tiên cấp bách nhất vẫn là sớm hoàn thiện vaccine hiệu quả đối với chủng Bundibugyo./.