Khi yêu cầu quản trị địa bàn rộng hơn, khối lượng công việc lớn hơn và đòi hỏi chất lượng phục vụ cao hơn thì chuyển đổi số chính là giải pháp đột phá nhằm đưa chính quyền đến gần dân hơn.

Trong mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, thôn, tổ dân phố giữ vai trò cầu nối trực tiếp giữa chính quyền cấp xã với người dân.

Để "cánh tay nối dài" này hoạt động hiệu quả, bài toán đầu tư hạ tầng và nâng cao chất lượng đội ngũ người hoạt động không chuyên trách ở cơ sở đang đặt ra cấp thiết.

Hạ tầng số giúp đưa chính quyền đến gần dân hơn

Hoàn thành 21/21 tiêu chí mức cơ bản, đạt 15/21 tiêu chí nâng cao và 12/23 tiêu chí thôn thông minh theo Bộ tiêu chí thôn số, thôn thông minh của tỉnh, Thôn 4, xã Bát Xát là địa phương đầu tiên của tỉnh Lào Cai được công nhận mô hình “thôn số.”

Đây là nền tảng ban đầu quan trọng để thôn xây dựng “Công dân số,” “Người bản số,” nâng cao hiệu quả công vụ với mục tiêu “dân biết, dân dùng, dân hưởng lợi từ chuyển đổi số.”

Khi sóng 4G, 5G phủ kín tới từng hộ, internet băng thông rộng được lắp đặt, tiện ích số đến gần hơn với người dân. “Thôn số” giúp người dân nơi đây dễ dàng chạm tay vào cuộc sống số: thực hiện nhiều thủ tục hành chính ngay tại thôn thay vì phải tới trung tâm xã; quảng bá, kết nối tiêu thụ sản phẩm nông nghiệp qua sàn thương mại điện tử, các nền tảng mạng xã hội.

Khi nhà văn hóa thôn được đầu tư hệ thống họp trực tuyến, cùng nhiều thiết bị phục vụ hoạt động số được đưa vào sử dụng, những trở ngại về khoảng cách địa lý, về điều kiện giao thông được khắc phục. Nhờ đó, chủ trương, chính sách được truyền tải trực tiếp, nhanh hơn, hiệu quả hơn, giảm chi phí và công sức đi lại.

Theo chị Lý Tả Mẩy (thôn Suối Chải, xã Bát Xát), trước đây, để làm các thủ tục đi học cho con, chị phải đi hơn 20 km đến xã. Nay các thủ tục hành chính được thực hiện ngay tại thôn, chị không phải đi xa. Với những người không biết đi xe máy, không có thiết bị thông minh thì việc làm thủ tục hành chính tại thôn thực sự là “cứu cánh.”

Phó Bí thư Thường trực Đảng ủy xã Bát Xát Vũ Hồng Phương cho biết, “thôn số” đưa chính quyền gần dân, sát dân và phục vụ nhân dân hiệu quả hơn. Trong năm 2026, mô hình này sẽ được phủ kín các thôn trên địa bàn xã, tạo điều kiện thuận lợi cho nhân dân trong giải quyết các thủ tục hành chính.

Khi yêu cầu quản trị địa bàn rộng hơn, khối lượng công việc lớn hơn và đòi hỏi chất lượng phục vụ cao hơn thì chuyển đổi số chính là giải pháp đột phá, đưa chính quyền gần dân hơn. Song không phải thôn nào cũng có điều kiện và được đầu tư như ở Bát Xát.

Ở nhiều nơi, đặc biệt là các thôn, bản vùng cao, vẫn có những vùng không có sóng, “lõm” sóng điện thoại, không có hệ thống đường truyền internet cáp quang, không có trang thiết bị điện tử.

Đồng Tâm-một xã đặc biệt khó khăn (vùng III) của tỉnh Tuyên Quang nằm trong số những địa bàn như thế.

Thời điểm bắt đầu thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, cả 22 thôn ở đây không có sóng. Xã phải dùng ngân sách dự phòng để lắp đặt đường cáp quang, nhưng do nguồn kinh phí eo hẹp nên mới thực hiện được ở 15 thôn, 7 thôn còn lại phải nhờ đến sự hỗ trợ của Viettel thông qua việc cung cấp sim phát sóng điện thoại tại nhà văn hóa thôn.

“Đây chỉ là giải pháp tạm thời, vì kinh phí cấp cho xã còn hạn chế. Địa hình chia cắt, giao thông đi lại khó khăn, không thể bắt người dân ở thôn đến trụ sở xã để trao đổi công việc, buộc chúng tôi phải làm cách đó để các thôn có sóng, giải quyết việc cho người dân,” ông Lục Hải Xuyến, Chủ tịch Ủy ban Nhân dân xã chia sẻ.

Đến nay, Đồng Tâm còn 2 thôn và 13 điểm “lõm” sóng điện thoại. Có 2 thôn đang đầu tư dần đường điện và hạ tầng thông tin. Nền tảng công nghệ thông tin thiếu và yếu nên công tác phối hợp thực thi nhiệm vụ của bí thư chi bộ, trưởng thôn và trưởng ban công tác mặt trận gặp nhiều khó khăn.

Các văn bản theo quy định phải chuyển đến thôn bằng hệ thống điện tử, song trên thực tế, với những nội dung quan trọng, Ủy ban Nhân dân xã vẫn phải chỉ đạo phòng chuyên môn in cho mỗi thôn một bộ để tránh bị sót việc.

Mong mỏi của lãnh đạo địa phương này là mỗi thôn được trang bị 2 máy vi tính, một số máy móc thiết yếu để phục vụ nhân dân như máy scan…

Nâng chất đội ngũ người hoạt động không chuyên trách

Hạ tầng chỉ là một phần của bài toán. Điều quan trọng hơn là con người vận hành hệ thống đó. Bên cạnh việc đầu tư cho công nghệ, trang thiết bị chuyển đổi số, sắp xếp thôn, tổ dân phố chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi đi đôi với việc nâng cao chất lượng đội ngũ người hoạt động không chuyên trách.

Đây là lực lượng trực tiếp nắm bắt tình hình địa bàn, tuyên truyền chủ trương, chính sách và vận động nhân dân. Đồng thời, họ là kênh phản ánh tâm tư, nguyện vọng của người dân và hỗ trợ chính quyền triển khai nhiệm vụ quản lý nhà nước ngay từ cơ sở.

Hiện nay, phần lớn cán bộ thôn, tổ dân phố là người cao tuổi, trình độ không đồng đều, thường là những cán bộ hưu trí, song cũng có những người là người có uy tín trong cộng đồng, trình độ học vấn thấp, không có chuyên môn.

Ngoài việc chậm thích ứng với xu thế chuyển đổi số thì khối lượng công việc ở cơ sở tăng mạnh, trải rộng trên nhiều lĩnh vực, sức khỏe không bảo đảm đáp ứng yêu cầu công việc cũng là vấn đề đặt ra.

Năm nay 73 tuổi, sức khỏe bắt đầu đi xuống, nhận thấy mình không thể bắt kịp xu thế chuyển đổi số hiện nay, ông Đỗ Trọng Cần, Bí thư Chi bộ thôn 30, xã Xuân Trường (Ninh Bình) đã chủ động viết đơn xin thôi tham gia công tác để nhường vị trí cho lớp cán bộ trẻ có trình độ, năng lực tốt hơn.

Theo ông, việc sắp xếp, hình thành các thôn mới, quy mô dân số đông hơn, địa bàn rộng hơn, khối lượng công việc hành chính lớn hơn sẽ đặt ra yêu cầu cao hơn đối với đội ngũ cán bộ cơ sở.

Cũng như ông Cần, nhiều bí thư chi bộ, trưởng thôn, xóm, tổ dân phố cao tuổi cũng sẵn sàng nhường vị trí cho lớp trẻ kế cận. Xã Nguyên Bình (Cao Bằng) rộng trên 100 km2 với 2.070 hộ dân, 9.297 nhân khẩu. Xã dự kiến sắp xếp từ 25 xóm xuống còn 12 xóm.

Qua rà soát, hầu hết các trưởng xóm, bí thư chi bộ đều xin nghỉ. Điều này tạo thuận lợi cho việc bổ sung nguồn nhân lực trẻ vào các chức danh ở thôn, xóm, nhưng cũng tạo khoảng trống nhất định, ảnh hưởng đến công tác lãnh đạo, chỉ đạo.

Câu chuyện trên cho thấy bài toán nhân lực ở thôn, tổ dân phố không còn là vấn đề cá biệt. Theo thống kê, cả nước hiện có 89.580 thôn, tổ dân phố; trong đó có 57.973 thôn, tổ dân phố chưa bảo đảm tiêu chuẩn về quy mô số hộ gia đình, thuộc diện phải sắp xếp (chiếm 64,72%). Dự kiến sau sắp xếp giảm 45,66% tổng số thôn, tổ dân phố hiện có.

Việc sắp xếp là cần thiết nhằm tinh gọn đầu mối, khắc phục tình trạng nhiều thôn, tổ dân phố không đạt tiêu chuẩn quy mô dân số, đồng thời tạo điều kiện tập trung nguồn lực đầu tư.

Tuy nhiên, để thôn, tổ dân phố thực sự trở thành “cánh tay nối dài” của chính quyền cơ sở thì chất lượng đội ngũ người hoạt động không chuyên trách phải được đặt ở vị trí trung tâm của quá trình đổi mới.

Theo Chủ tịch Ủy ban Nhân dân xã Đồng Tâm Lục Hải Xuyến, cần có khung tiêu chuẩn, tiêu chí đối với đội ngũ này, tránh trường hợp làm việc không hiệu quả.

Ông Tạ Văn Tấn, Phó Chủ tịch Ủy ban Nhân dân xã Hưng Hà (Hưng Yên) cho rằng, chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của người hoạt động không chuyên trách ở thôn, tổ dân phố rất lớn, nhưng hiện chưa có quy định cụ thể về độ tuổi, trình độ học vấn, kỹ năng ứng dụng công nghệ thông tin đối với nhóm chức danh này. Ông đề xuất sớm có hướng dẫn cụ thể để thực hiện, quan trọng nhất là tiêu chí phải rõ ràng.

Ông Tấn nêu thực tế có trưởng thôn, bí thư chi bộ năm nay đã 80 tuổi, có rất nhiều kinh nghiệm trong thực tiễn, tổ chức vận động nhân dân thực hiện các nhiệm vụ chính trị của địa phương rất tốt, nhưng để đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ trong bối cảnh mới thì quản lý cộng đồng dân cư chỉ bằng kinh nghiệm là chưa đủ. Với khối lượng công việc ở thôn, tổ dân phố lớn như hiện nay, người hoạt động không chuyên trách phải có sức khỏe tốt, có trình độ lý luận, trình độ văn hóa và hiểu biết về công nghệ.

Thực tế cho thấy không phải cán bộ thôn nào cao tuổi cũng chậm thích ứng với chuyển đổi số. Một tổ trưởng tổ dân phố trên địa bàn phường Phố Hiến (Hưng Yên) cho biết, làm bí thư chi bộ từ năm 2004, bí thư chi bộ kiêm trưởng thôn, tổ trưởng dân phố từ năm 2008 đến nay, ở độ tuổi 69, ông vẫn soạn thảo văn bản thành thạo trên máy vi tính, xử lý báo cáo qua mạng, mọi công việc được xử lý trong ngày. Dù có thể đáp ứng được yêu cầu công việc ở mức cơ bản nhưng ông sẵn sàng chuyển giao vị trí cho lớp người trẻ hơn.

Tinh gọn đội ngũ cán bộ không chuyên trách, xây dựng lứa cán bộ trẻ hơn, tiếp cận công nghệ thông tin tốt hơn là điều cần thiết, nhưng cũng cần giữ những bí thư chi bộ, trưởng thôn có trình độ, có uy tín và dạn dày kinh nghiệm để bảo đảm tính kế thừa.

Nhiều người ví von rằng, thôn, tổ dân phố như “cái phễu,” các công văn, chỉ thị của cấp trên đều rót về đây để tuyên truyền, thực hiện. Áp lực lên đội ngũ cán bộ là rất lớn. Mỗi cán bộ phải đảm đương hàng chục loại hồ sơ, công việc, từ hành chính, an ninh trật tự, môi trường đến các phong trào vận động quần chúng.

Thay vì nhận giấy mời, báo cáo qua văn thư xã đưa trước đây, giờ các văn bản này được chuyển trên hệ thống thông tin điện tử và Zalo, trưởng thôn, tổ dân phố buộc phải cập nhật. Vì vậy, trưởng thôn, tổ dân phố “quyền rơm nhưng vạ đá.”

Sau sắp xếp, địa bàn rộng, số hộ dân tăng, áp lực lại càng đè nặng lên những người hoạt động không chuyên trách, trong khi mức phụ cấp họ nhận về chỉ vài triệu đồng một tháng, chủ yếu mang tính chất hỗ trợ và động viên tinh thần, không có các chế độ bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế như cán bộ, công chức cấp xã.

Điều này lý giải vì sao khó tạo nguồn, khó thu hút người trẻ tuổi có trình độ, nhiệt huyết về hoạt động không chuyên trách ở thôn, tổ dân phố, và người già vẫn đang gánh việc.

Chia sẻ câu chuyện của nhiều cán bộ, công chức cấp xã trước đây tự bỏ tiền đi học lấy bằng đại học, chứng chỉ lý luận chính trị nhưng sau sáp nhập rất nhiều người xin nghỉ, ông Nguyễn Đại Dương, Trưởng phòng Kinh tế xã Bình Xa (Tuyên Quang) cho biết, một trong những phương án sắp xếp là đưa họ về công tác tại thôn.

Tuy nhiên, chế độ, chính sách ở thôn thấp hơn ở xã, nên khó động viên họ về làm việc. “Không ai đi học đại học về để bằng mọi giá đi làm trưởng thôn. Họ xin vào làm tại các công ty, có thu nhập cao hơn, ít áp lực hơn,” ông Dương nói.

Mức phụ cấp ít ỏi nên nhiều cán bộ thôn, tổ dân phố không có lương hưu vẫn phải “chân trong, chân ngoài,” khó toàn tâm, toàn ý với công việc ở cơ sở. Một lãnh đạo xã ở Tuyên Quang cho biết, không thể yêu cầu bí thư chi bộ, trưởng thôn ngồi trực suốt ngày ở nhà văn hóa. Ngay cả việc triệu tập họ về họp tại xã cũng rất hạn chế vì công sức, chi phí đi lại là không nhỏ. Cần nghiên cứu mức lương đủ sống thay vì hình thức phụ cấp hiện nay.

Sắp xếp thôn, tổ dân phố nhằm xây dựng một thiết chế tự quản đủ mạnh để hỗ trợ chính quyền cấp xã trong mô hình chính quyền địa phương 2 cấp.

Muốn vậy, cùng với đầu tư hạ tầng số, cần có cơ chế lựa chọn, đào tạo, bồi dưỡng và đãi ngộ phù hợp đối với đội ngũ người hoạt động không chuyên trách ở cơ sở. Công nghệ chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi có những con người đủ năng lực vận hành, có trách nhiệm và tâm huyết với cộng đồng./.