Không chỉ hướng đến mục tiêu nâng cao chất lượng hạt gạo, giảm chi phí sản xuất và gia tăng thu nhập cho người trồng lúa, Đề án còn góp phần thay đổi tư duy canh tác theo hướng hiện đại, bền vững và thân thiện với môi trường.

Việc triển khai Đề án "Phát triển bền vững 1 triệu ha chuyên canh lúa chất lượng cao và phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng Đồng bằng sông Cửu Long đến năm 2030" đang tạo những chuyển biến tích cực trong sản xuất lúa tại Tây Ninh.

Không chỉ hướng đến mục tiêu nâng cao chất lượng hạt gạo, giảm chi phí sản xuất và gia tăng thu nhập cho người trồng lúa, Đề án còn góp phần thay đổi tư duy canh tác theo hướng hiện đại, bền vững và thân thiện với môi trường.

Những kết quả bước đầu cho thấy hướng đi này đang mang lại hiệu quả rõ nét.

Giai đoạn 2024-2025, toàn tỉnh triển khai 16 mô hình sản xuất lúa chất lượng cao, phát thải thấp với diện tích 381ha.

Trên cơ sở đó, mô hình được nhân rộng trên 69.390ha thuộc vùng sản xuất nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao, áp dụng quy trình kỹ thuật sản xuất lúa chất lượng cao và phát thải thấp vùng Đồng bằng sông Cửu Long.

Các mô hình đã góp phần giảm lượng giống gieo sạ xuống dưới 80 kg/ha, diện tích nhân rộng duy trì dưới 100 kg/ha; giảm từ 1-3 lần phun thuốc bảo vệ thực vật trong mỗi vụ sản xuất.

Toàn bộ diện tích áp dụng phương pháp tưới ướt khô xen kẽ, rút nước ít nhất hai lần trong vụ; tỷ lệ cơ giới hóa đồng bộ đạt trên 80%. 100% diện tích tham gia mô hình (381ha) áp dụng đồng bộ quy trình canh tác lúa chất lượng cao và phát thải thấp; có khoảng 26.000 hộ dân đã áp dụng quy trình canh tác bền vững.

Tại Hợp tác xã Nông nghiệp Gò Gòn, xã Vĩnh Thạnh, những thay đổi từ mô hình sản xuất lúa chất lượng cao, phát thải thấp được thể hiện khá rõ. Vụ Đông Xuân 2025-2026, Sở Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với Viện Nghiên cứu lúa gạo Quốc tế lựa chọn Hợp tác xã làm điểm thực hiện mô hình trên diện tích 53ha với 11 hộ tham gia.

Theo ông Trương Hữu Trí, Giám đốc Hợp tác xã Nông nghiệp Gò Gòn, mô hình áp dụng mật độ gieo sạ 77 kg/ha, sử dụng phương pháp gieo sạ hàng biên kết hợp vùi phân.

Trên đồng ruộng còn bố trí 15 điểm đo mực nước và 3 cảm biến theo dõi mực nước nhằm hỗ trợ quản lý tưới tiêu, giảm phát thải. Các hộ tham gia được tập huấn về quy trình canh tác lúa chất lượng cao, phát thải thấp; cơ giới hóa sản xuất và sử dụng phần mềm nhật ký sản xuất FaceFarm.

Ông Trí cho biết ban đầu nhiều nông dân còn lo lắng, thậm chí hoài nghi khi áp dụng công nghệ và quy trình sản xuất mới. Tuy nhiên, sau thời gian triển khai, người dân dần thích nghi và nhận thấy hiệu quả thực tế của mô hình.

Đến nay, diện tích lúa trong mô hình đã thu hoạch với năng suất gần 11 tấn/ha, cao hơn khu vực ngoài mô hình khoảng 3 tấn/ha, trong khi chi phí sản xuất giảm khoảng 5 triệu đồng/ha.

Đặc biệt, mô hình của Hợp tác xã Nông nghiệp Gò Gòn là đơn vị đầu tiên trong tỉnh được Hiệp hội ngành hàng lúa gạo Việt Nam cấp chứng nhận "Gạo Việt xanh, phát thải thấp." Đây được xem là nền tảng quan trọng để xây dựng thương hiệu gạo chất lượng cao gắn với tiêu chí xanh và phát triển bền vững trong thời gian tới.

Theo bà Đinh Thị Phương Khanh, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và môi trường Tây Ninh, việc triển khai Đề án tại Tây Ninh có nhiều thuận lợi nhờ địa phương đã có nền tảng từ Dự án VnSAT giai đoạn 2016-2022 với khoảng 48.300ha áp dụng các quy trình canh tác tiên tiến như "1 phải 5 giảm," "3 giảm 3 tăng."

Bên cạnh đó, chương trình phát triển nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao gắn với tái cơ cấu ngành nông nghiệp được thực hiện trong nhiều năm qua đã giúp nông dân từng bước giảm lượng giống gieo sạ, tăng cường cơ giới hóa, giảm sử dụng phân bón hóa học và thuốc bảo vệ thực vật.

Bà Khanh cho rằng phần lớn các vùng sản xuất tham gia Đề án hiện nay đã cơ bản đáp ứng các tiêu chí về sử dụng giống xác nhận, áp dụng cơ giới hóa, giảm phân bón vô cơ, giảm sử dụng thuốc bảo vệ thực vật theo nguyên tắc "4 đúng," đồng thời từng bước hình thành các mối liên kết trong sản xuất và tiêu thụ sản phẩm.

Ngoài ra, sự quan tâm chỉ đạo của Tỉnh ủy, Ủy ban Nhân dân tỉnh cùng việc ưu tiên bố trí nguồn lực cho phát triển nông nghiệp và bảo vệ đất trồng lúa đã tạo điều kiện thuận lợi để địa phương triển khai Đề án theo đúng lộ trình đề ra.

Tuy nhiên, theo bà Khanh, quá trình thực hiện vẫn đối mặt với nhiều thách thức. Khó khăn lớn nhất là thay đổi tập quán sản xuất của nông dân, đặc biệt là việc giảm lượng giống gieo sạ theo khuyến cáo.

Do điều kiện đất phèn và thời tiết diễn biến thất thường, nhiều hộ vẫn lo ngại giảm lượng giống sẽ ảnh hưởng đến năng suất. Hiện lượng giống gieo sạ bình quân đã giảm đáng kể so với trước đây, từ mức 180-200 kg/ha xuống còn khoảng 100-120 kg/ha. Dù vậy, số hộ thực hiện gieo sạ ở mức 70-80 kg/ha vẫn còn khá ít so với mặt bằng chung.

Bên cạnh đó, việc triển khai thực hiện Đề án tại Tây Ninh cũng gặp phải một số khó khăn khác như tỷ lệ liên kết giữa nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp còn thấp; số doanh nghiệp tham gia đầu tư, bao tiêu sản phẩm chưa nhiều; hạ tầng phục vụ sản xuất lúa chưa đồng bộ; năng lực quản trị của một số hợp tác xã còn hạn chế.

Việc thu gom, xử lý rơm rạ sau thu hoạch cũng gặp nhiều trở ngại do đầu ra cho các sản phẩm từ rơm chưa ổn định, trong khi tập quán đốt đồng vẫn còn tồn tại ở nhiều nơi.

Từ thực tiễn triển khai, địa phương cho rằng để Đề án đạt hiệu quả lâu dài cần tiếp tục thay đổi tư duy sản xuất từ truyền thống sang canh tác bền vững, tuần hoàn và ứng dụng khoa học công nghệ. Việc chứng minh hiệu quả kinh tế thông qua giảm chi phí, tăng thu nhập sẽ là yếu tố quan trọng để người dân tự nguyện tham gia và nhân rộng mô hình.

Bên cạnh đó, cần xây dựng các chuỗi liên kết bền vững giữa nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp; phát triển các cánh đồng lớn; bảo đảm đầu ra ổn định cho sản phẩm.

Việc đầu tư đồng bộ hệ thống hạ tầng, nhất là công trình thủy lợi phục vụ quy trình tưới ướt khô xen kẽ và kiểm soát nước trên đồng ruộng cũng được xem là điều kiện quan trọng để giảm phát thải và nâng cao hiệu quả sản xuất.

Theo ông Nguyễn Minh Lâm, Phó Chủ tịch Ủy ban Nhân dân tỉnh Tây Ninh, trong giai đoạn tới địa phương sẽ tiếp tục tập trung triển khai đồng bộ các giải pháp nhằm thực hiện hiệu quả Đề án; trong đó, chú trọng nâng cao nhận thức của người dân, phát huy vai trò của chính quyền cơ sở, hợp tác xã và doanh nghiệp trong tổ chức sản xuất, liên kết tiêu thụ.

Tỉnh sẽ tiếp tục duy trì và nhân rộng các mô hình đã mang lại hiệu quả; đẩy mạnh đào tạo, tập huấn kỹ thuật canh tác bền vững, xử lý rơm rạ, chuyển đổi số trong nông nghiệp; nâng cao năng lực cho đội ngũ khuyến nông cộng đồng và cán bộ hợp tác xã. Đồng thời, nghiên cứu cơ chế hỗ trợ ứng dụng khoa học công nghệ, cơ giới hóa, phát triển giống chất lượng cao và xây dựng các chuỗi liên kết sản xuất, tiêu thụ bền vững.

Tây Ninh cũng khuyến khích doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị ngành hàng lúa gạo thông qua cung cấp vật tư đầu vào, hỗ trợ kỹ thuật và bao tiêu sản phẩm. Cùng với đó là ưu tiên nguồn lực đầu tư, nâng cấp hệ thống thủy lợi và hạ tầng phục vụ sản xuất tại các vùng chuyên canh lúa trọng điểm.

Đến năm 2030, Tây Ninh đặt mục tiêu phát triển 114.000ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp với khoảng 47.250 hộ dân tham gia. Đây không chỉ là mục tiêu về diện tích hay sản lượng mà còn là bước chuyển quan trọng trong tư duy sản xuất nông nghiệp, hướng tới ngành lúa gạo hiện đại, xanh và bền vững hơn, góp phần nâng cao giá trị hạt gạo Việt Nam trên thị trường trong nước và quốc tế./.