Trước yêu cầu phát triển mới, đào tạo và trọng dụng nhân tài đang là vấn đề mang tính chiến lược quốc gia. Tuy nhiên, hoạt động này hiện còn nhiều điểm nghẽn cần tháo gỡ.

Những điểm nghẽn trong đào tạo, trọng dụng nhân tài đã được các chuyên gia chỉ rõ tại hội thảo Đào tạo, trọng dụng tài năng trong bối cảnh mới do Bộ Giáo dục và Đào tạo phối hợp với Báo Tiền phong và các đơn vị tổ chức sáng nay, 8/4.

Khẳng định Việt Nam đã có sự thay đổi tích cực trong công tác đào tạo và trọng dụng nhân tài trong thời gian qua nhưng các chuyên gia cho rằng cần phải nỗ lực hơn nữa để tháo gỡ các điểm nghẽn đang tồn tại.

Từ kinh nghiệm đồng hành cùng thanh niên, đặc biệt qua Giải thưởng Gương mặt trẻ Việt Nam tiêu biểu, nhà báo Nguyễn Ngọc Tiến – Phó Tổng biên tập báo Tiền Phong cho rằng, Việt Nam không thiếu nhân tài. Vấn đề nằm ở cơ chế phát hiện kịp thời, hệ thống đào tạo phù hợp và chính sách sử dụng xứng đáng. Nhân tài cần được trao cơ hội, đặt đúng vị trí và tạo điều kiện phát huy năng lực.

Những “nút thắt” trong đào tạo

Đào tạo tinh hoa được Việt Nam chú trọng ngay từ bậc phổ thông với hệ thống các trường trung học phổ thông chuyên trên tất cả các tỉnh, thành. Bậc đại học, các trường có chương trình chất lượng cao, chương trình cử nhân, kỹ sư tài năng. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều điểm nghẽn trong việc đào tạo tài năng, từ nhận thức đến chương trình, đội ngũ giảng viên.

Theo bà Trần Thùy Dương, Hiệu trưởng Trường Trung học phổ thông chuyên Hà Nội – Amsterdam, trong bối cảnh hiện nay, khái niệm nhân tài phải được nhìn nhận lại ở góc độ đa dạng hơn, không chỉ là giỏi Toán, Văn… mà còn giỏi về nhiều lĩnh vực khác như robot, kỹ thuật, steam… và một học sinh có thể có tài năng về nhiều lĩnh vực.

Đây cũng là quan điểm của bà Nguyễn Thị Nhiếp, Hiệu trưởng Trung học phổ thông Chu Văn An. Theo bà Nhiếp, điểm nghẽn lớn nhất ở bậc trung học phổ thông không phải là phát hiện tài năng mà là chưa đủ độ đa dạng, chưa đủ độ tinh và còn nặng bệnh thành tích.

Hiện các trường chuyên, trường năng khiếu, hay các kỳ thi đang thiên về chọn học sinh giỏi các môn văn hóa, chưa phát hiện các tài năng về nhiều lĩnh vực khác như khoa học, sáng tạo, nghệ thuật… Cơ sở vật chất, đặc biệt là cơ sở vật chất phục vụ cho các hoạt động steam còn khá khiêm tốn.

Các tài năng lại đang bị “hao hụt, thất thoát” do bị cuốn vào các kỳ thi, thành tích, huy chương. Các em rất giỏi trong giải đề nhưng hạn chế về tư duy sáng tạo, giải quyết vấn đề độc lập, sự trải nghiệm.

Cũng theo bà Nhiếp, tài năng là cá biệt nhưng chương trình đào tạo lại là chương trình chung và thiếu sự định hướng dài hạn dựa trên cá nhân hóa học sinh. Điều này dẫn đến không phát huy hết năng lực của các em, nhất là khi phát triển lên các trình độ cao hơn.

Bên cạnh đó, môi trường giáo dục tài năng hiện nay cũng chưa đủ để nuôi dưỡng, khơi gợi, phát triển tài năng, cụ thể như việc rèn cho các em văn hóa chấp nhận thất bại, chấp nhận sai. Các em sợ sai, sợ bị ai đó chê cười, lo lắng và áp lực, không dám bước ra khỏi vùng an toàn.

Không chỉ ở phổ thông, đào tạo tài năng ở bậc đại học cũng đang đứng trước nhiều thách thức. Theo Phó giáo sư Nguyễn Phong Điền, Phó Giám đốc Đại học Bách khoa Hà Nội, cải tiến chương trình đào tạo tài năng đang là vấn đề rất lớn. Cách đào tạo phải hoàn toàn khác, không phải là các bài giảng mà là chia nhóm nhỏ và giao nhiệm vụ để sinh viên chủ động thực hiện, thảo luận dưới sự hướng dẫn của các giảng viên kinh nghiệm. Điều này cũng đòi hỏi đội ngũ chuyên gia có trình độ kiến thức sâu và trải nghiệm thực tế rất cao. Trong những năm qua, Đại học Bách khoa Hà Nội đã rất nỗ lực để tuyển dụng nhân sự tài năng.

Phải có cách tiếp cận và đào tạo khác cũng là chia sẻ của Phó giáo sư, Tiến sỹ Nguyễn Thu Hương, Phó hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học xã hội và nhân văn. “Chúng tôi cũng nhận ra việc tiếp cận tài năng phải thay đổi, từ đánh giá học thuật sang đánh giá toàn diện, đề cao năng lực tư duy sáng tạo, trách nhiệm xã hội,” bà Hương nói.

Cũng theo bà Hương, nhà trường, giảng viên cần phải cá nhân hóa, theo sát trong quá trình đào tạo tài năng để kịp thời định hướng cho các em lộ trình phát triển phù hợp với sở trường, từ đó giúp các tài năng khai phá được tiềm năng bản thân, trở thành nguồn nhân lực chất lượng cao đóng góp cho xã hội.

Đánh giá từ góc độ nhà tuyển dụng, Tiến sỹ Đỗ Đức Dũng, Giám đốc bộ phận giải pháp phần mềm Samsung R&D Center Việt Nam cho rằng năng lực của sinh viên tài năng Việt Nam đã tốt hơn rất nhiều, nhưng để đáp ứng được yêu cầu tiêu chuẩn của doanh nghiệp thì vẫn cần nỗ lực hơn.

Ông Dũng cho rằng chương trình đào tạo đại học hiện nay khắt khe “đầu vào” nhưng nhẹ “đầu ra.” Từ năm 2012, Samsung đã thiết lập chương trình đào tạo tài năng với các trường đại học để sinh viên biết được tiêu chí thực tế doanh nghiệp cần gì. Với tài năng trình độ sau đại học, tại đơn vị của ông Dũng, hầu hết người được tuyển tốt nghiệp đại học từ nước ngoài nhưng nguồn tuyển không nhiều.

Trọng dụng nhân tài: Cần cơ chế cởi mở

Không chỉ đào tạo, việc trọng dụng nhân tài như thế nào để các tài năng có thể phát huy hết được năng lực của mình cũng là vấn đề được đặt ra tại hội thảo. Theo các chuyên gia, trong khi nguồn tài chính của Nhà nước còn hạn chế thì yếu tố quan trọng nhất là cơ chế môi trường làm việc thông thoáng để nhà khoa học có thể cống hiến cho sự phát triển của đất nước.

Chia sẻ từ trải nghiệm thực tiễn bản thân, Giáo sư David Trần, Đại học Massachusetts, Boston, Mỹ; Phụ trách Chương trình Blockchain tại Viện Nghiên cứu Cao cấp về Toán; Phó Chủ tịch Hội đồng Viện công nghệ và kinh tế số, Đại học Bách khoa Hà Nội cho hay ông quyết định về nước xuất phát từ tâm nguyện của người con ở xa Tổ quốc, mong muốn mang năng lượng mới, tư duy mới, đóng góp về khoa học cho thế hệ trẻ, cùng đồng nghiệp xây dựng các công trình tốt cho tương lai.

Giáo sư David Trần khẳng định dù chế độ đãi ngộ của Việt Nam dành cho thu hút nhân tài cao nhưng không thể so sánh với ở nước ngoài. “Khi thu nhập đã giảm đi thì môi trường càng rất quan trọng,” Giáo sư David Trần nhấn mạnh.

Chia sẻ kinh nghiệm quốc tế, Giáo sư David Trần cho hay các trường đại học Mỹ coi việc tuyển dụng giáo sư như một khoản đầu tư mạo hiểm, không áp KPI cứng nhắc, không tạo sức ép hành chính nặng nề mà đặt niềm tin vào danh dự học thuật và năng lực tự thân của nhà khoa học.

Ông cho hay tại Việt Nam, vấn đề giải trình, giải ngân rất phức tạp, áp lực về việc phải có kết quả nghiên cứu. “Không nhà khoa học nào có thể nghiên cứu ra được kiến thức đột phá khi có áp lực như vậy. Phải dành cho các nhà khoa học không gian thực sự cởi mở, đặt niềm tin vào họ, như đầu tư vào công ty khởi nghiệp. Tôi mong muốn môi trường phải rất tự do để nhà khoa học có thể phát huy tốt nhất,” Giáo sư David Trần nói.

Cần cơ chế cởi mở hơn cũng là chia sẻ của Phó giáo sư Lê Minh Hà, Viện nghiên cứu cao cấp về Toán. Theo ông Hà, cách đánh giá tài năng còn nặng về số lượng công bố khoa học trong khi tiêu chí này không phản ánh đầy đủ năng lực dẫn dắt hay mở ra hướng nghiên cứu mới.

Theo Giáo sư Nguyễn Tiến Thảo, Vụ trưởng Vụ Giáo dục Đại học, Bộ Giáo dục và Đào tạo, dù đã đạt nhiều thành tựu trong nghiên cứu khoa học công nghệ, cần thẳng thắn nhìn nhận các chính sách đào tạo và trọng dụng nhân tài chưa được triển khai đồng bộ, thiếu hệ thống. Chương trình tài năng vẫn còn là thuật ngữ xa xỉ. Liên kết giữa đào tạo – nghiên cứu – sử dụng còn lỏng lẻo. Chính sách đãi ngộ, môi trường làm việc và cơ hội phát triển chưa đủ sức cạnh tranh trong bối cảnh toàn cầu hóa nhân lực chất lượng cao. Hiện tượng “chảy máu chất xám” và lãng phí nhân tài vẫn còn hiện hữu.

Trong khi đó, để đạt được mục tiêu tăng trưởng 2 con số trong thời gian tới, Việt Nam cần có nguồn nhân lực chất lượng cao, đội ngũ nhân tài khoa học là hạt nhân phát triển. Khi thế giới bước vào kỷ nguyên tri thức, khoa học công nghệ, phát minh sáng chế trở thành động lực cốt lõi của tăng trưởng. Việt Nam cần có những nhà khoa học hàng đầu dẫn dắt các ngành công nghệ lõi, công nghệ mới nổi, năng lượng thế hệ mới…

Vì thế, đầu tư cho nhân tài không chỉ là đầu tư cho giáo dục, mà là đầu tư cho tương lai của quốc gia.

Với việc thực hiện Nghị quyết 57-NQ/TW về phát triển khoa học công nghệ và Nghị quyết 71-NQ/TW về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo, Giáo sư Nguyễn Tiến Thảo cho rằng những điểm nghẽn thể chế, hành lang pháp lý sẽ dần khơi thông.

“Hội thảo hôm nay không chỉ mang ý nghĩa học thuật mà còn là góp ý chính sách. Bộ Giáo dục và Đào tạo cam kết sẽ lắng nghe đầy đủ, nghiêm túc tiếp thu các ý kiến để hoàn thiện chính sách, tạo chuyển biến thực chất trong thời gian tới,” Giáo sư Nguyễn Tiến Thảo nói./.