Từ tri thức bản địa về dược liệu, Hợp tác xã Thảo dược dân tộc Dao Phượng Huệ phát triển sản phẩm OCOP, góp phần bảo tồn văn hóa và tạo sinh kế cho người dân.

Từ những tri thức về cây dược liệu được cộng đồng người Dao gìn giữ qua nhiều thế hệ, chị Lý Thị Bích Huệ- Giám đốc Hợp tác xã Thảo dược dân tộc Dao Phượng Huệ đang từng bước đưa giá trị bản địa vào sản xuất hàng hóa. Hành trình ấy không chỉ mở ra hướng phát triển kinh tế cho người dân mà còn góp phần bảo tồn vốn tri thức truyền thống và tạo dấu ấn riêng cho sản phẩm OCOP địa phương.

Gìn giữ vốn quý từ tri thức bản địa

Nằm dưới chân núi Tản Viên, xã Ba Vì, Hà Nội là nơi cộng đồng người Dao sinh sống và lưu giữ nhiều tri thức bản địa về các loài cây dược liệu. Trải qua nhiều thế hệ, những kinh nghiệm về nhận biết, thu hái, sơ chế và chế biến cây dược liệu đã trở thành một phần trong đời sống văn hóa của người dân nơi đây.

Không chỉ là vốn tri thức được trao truyền qua nhiều thế hệ, những giá trị ấy còn mở ra hướng phát triển kinh tế dựa trên lợi thế bản địa. Tuy nhiên, nếu chỉ dừng lại ở việc khai thác và chế biến theo phương thức truyền thống, tiềm năng dược liệu khó có thể phát huy đầy đủ giá trị trong bối cảnh thị trường ngày càng đòi hỏi cao về chất lượng, nguồn gốc và quy trình sản xuất.

Nhận thấy điều đó, năm 2016, chị Lý Thị Bích Huệ, người dân tộc Dao, đã thành lập Hợp tác xã Thảo dược dân tộc Dao Phượng Huệ và hiện giữ vai trò Giám đốc. Với khoảng 20 thành viên, Hợp tác xã hướng tới đưa kinh nghiệm sử dụng và chế biến dược liệu của cộng đồng người Dao vào hoạt động sản xuất, tạo ra những sản phẩm có giá trị hàng hóa.

Đối với chị Huệ, phát triển kinh tế từ dược liệu không đơn thuần là tạo thêm sản phẩm để bán ra thị trường, mà còn là cách gìn giữ những tri thức có nguy cơ mai một nếu không được tiếp tục thực hành và trao truyền.

Một trong những vấn đề được Hợp tác xã quan tâm là bảo tồn nguồn nguyên liệu. Một số loài cây dược liệu tự nhiên đang đứng trước nguy cơ suy giảm do khai thác thiếu kiểm soát. Vì vậy, Hợp tác xã đã liên kết với các nông hộ để phát triển vùng trồng tại các khu vườn xen kẽ khu dân cư và dưới tán rừng, phù hợp với điều kiện địa hình và tập quán canh tác của người dân.

Đáng chú ý, Hợp tác xã đặt mục tiêu bảo tồn ít nhất 150 loài thảo dược, đồng thời phối hợp với các nhà khoa học nghiên cứu bảo tồn nguồn gen, chuẩn hóa quy trình trồng, thu hái và chế biến.

Nâng giá trị sản phẩm từ khoa học và công nghệ

Từ hoạt động thu hái, sơ chế truyền thống, Hợp tác xã từng bước đa dạng hóa sản phẩm với các dạng chế biến như cao, bột, sản phẩm đắp, tinh dầu và trà dược liệu.

Cùng với việc mở rộng danh mục sản phẩm, đơn vị cũng từng bước chuyển từ phương pháp chế biến thủ công sang đầu tư dây chuyền chiết xuất hiện đại. Nhà máy chế biến đang hoàn thiện hồ sơ thẩm định để đáp ứng các tiêu chuẩn sản xuất.

Việc kết hợp kinh nghiệm bản địa với khoa học kỹ thuật được kỳ vọng giúp nâng cao tính ổn định và chất lượng sản phẩm, đồng thời tạo điều kiện để các sản phẩm dược liệu tiếp cận thị trường rộng hơn.

Đến nay, Hợp tác xã đã có 4 sản phẩm gồm trà dây gắm, trà dây thìa canh, trà lá khôi và trà cà gai leo được công nhận OCOP 3 sao. Đây là bước tiến đáng ghi nhận đối với một mô hình kinh tế tập thể quy mô nhỏ. Chương trình OCOP không chỉ tạo thêm động lực để Hợp tác xã hoàn thiện quy trình sản xuất mà còn đặt ra yêu cầu cao hơn về chất lượng, bao bì, nhận diện thương hiệu và khả năng thương mại hóa.

Thực tế cho thấy, được công nhận OCOP mới là bước khởi đầu. Để sản phẩm có chỗ đứng trên thị trường, các chủ thể cần duy trì chất lượng ổn định, minh bạch thông tin về nguồn gốc và quy trình chế biến, đồng thời xây dựng được niềm tin với người tiêu dùng.

Với các sản phẩm từ dược liệu, yêu cầu này càng quan trọng bởi khách hàng không chỉ quan tâm đến hình thức mà còn cần thông tin rõ ràng về thành phần, nguồn nguyên liệu và tiêu chuẩn chất lượng.

Bên cạnh sản xuất, Hợp tác xã Dao Phượng Huệ còn định hướng phát triển làng nghề dược liệu gắn với du lịch trải nghiệm. Việc kết hợp vùng nguyên liệu, hoạt động chế biến và giới thiệu văn hóa người Dao có thể tạo thêm giá trị cho sản phẩm, đồng thời mở ra cơ hội phát triển du lịch cộng đồng

Cần thêm điểm tựa để phụ nữ dân tộc thiểu số khởi nghiệp

Dù đã đạt được những kết quả bước đầu, con đường phát triển của Hợp tác xã vẫn còn nhiều khó khăn. Từ tổ chức vùng nguyên liệu, đầu tư thiết bị đến hoàn thiện các điều kiện sản xuất, mỗi khâu đều đòi hỏi nguồn lực và kiến thức chuyên môn mà một hợp tác xã quy mô nhỏ khó có thể tự đáp ứng đầy đủ.

Đặc biệt, các quy định về sản xuất, chế biến, công bố và lưu thông sản phẩm đòi hỏi chủ thể phải có sự hiểu biết nhất định về pháp lý. Đây là một trong những rào cản đối với những người khởi nghiệp từ tri thức bản địa, nhất là phụ nữ ở khu vực miền núi.

Theo chị Bích Huệ, Hợp tác xã mong muốn nhận được sự hỗ trợ từ các cơ quan chuyên môn để tháo gỡ những khó khăn này.

Từ câu chuyện của Hợp tác xã Thảo dược dân tộc Dao Phượng Huệ có thể thấy, phát triển OCOP không chỉ là hỗ trợ các chủ thể tạo ra sản phẩm mà còn cần đồng hành trong suốt quá trình tổ chức sản xuất và thương mại hóa.

Những hỗ trợ về đào tạo kỹ năng quản trị, hoàn thiện tiêu chuẩn, tư vấn pháp lý, xúc tiến thương mại và kết nối thị trường sẽ giúp các hợp tác xã nâng cao năng lực, từng bước khắc phục những hạn chế về nguồn lực.

Quan trọng hơn, việc phát triển sản phẩm cần song hành với bảo tồn nguồn nguyên liệu và tri thức bản địa. Khi người dân vừa là người nắm giữ tri thức, vừa trực tiếp tham gia tổ chức sản xuất và hưởng lợi từ giá trị sản phẩm, việc bảo tồn mới có thể trở thành động lực phát triển kinh tế lâu dài.

Hành trình của Hợp tác xã Thảo dược dân tộc Dao Phượng Huệ vì thế không chỉ là câu chuyện đưa những sản phẩm từ dược liệu ra thị trường, mà còn là nỗ lực chuyển hóa vốn tri thức truyền thống thành giá trị kinh tế, góp phần tạo sinh kế và gìn giữ bản sắc văn hóa của cộng đồng người Dao dưới chân núi Tản Viên./.