Phát triển OCOP bền vững cần gắn với bảo tồn nguồn nguyên liệu, bảo vệ môi trường sinh thái, nâng cao năng lực sản xuất và xây dựng chuỗi liên kết ổn định.

Từ món thịt chua truyền thống của người Mường ở Thanh Sơn, Phú Thọ đến sản phẩm trà hoa vàng Cúc Phương của Ninh Bình, những đặc sản địa phương đang từng bước vượt ra khỏi phạm vi làng quê để tiếp cận thị trường rộng lớn hơn.

Đằng sau hành trình ấy không chỉ là câu chuyện nâng hạng một sản phẩm, mà còn là sự thay đổi trong tư duy sản xuất, cách xây dựng thương hiệu và khai thác lợi thế bản địa. Chương trình “Mỗi xã một sản phẩm” (OCOP) đang trở thành một động lực quan trọng thúc đẩy kinh tế nông thôn.

Theo báo cáo của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, tính đến tháng 12/2025, cả nước có 18.243 sản phẩm OCOP đạt từ 3 sao trở lên, tăng 13.756 sản phẩm so với cuối năm 2020. Trong đó, sản phẩm 3 sao chiếm 71,4%, sản phẩm 4 sao chiếm 27,7% và 126 sản phẩm đạt 5 sao. Cả nước có 9.820 chủ thể OCOP, trong đó khoảng 40% là phụ nữ và 17,1% là người dân tộc thiểu số. Những con số này cho thấy chương trình ngày càng thu hút sự tham gia của các doanh nghiệp, hợp tác xã, hộ sản xuất, đồng thời mở rộng cơ hội phát triển kinh tế từ chính nguồn lực tại địa phương.

Từ sản vật quê hương đến sản phẩm có thương hiệu

Với chị Nguyễn Thị Thu Hoa, CEO Công ty Cổ phần Sản xuất và Thương mại Trường Foods, hành trình đưa món thịt chua truyền thống của người Mường đến với đông đảo người tiêu dùng bắt đầu từ những mẻ sản phẩm làm thủ công và một quầy hàng nhỏ trước cửa nhà.

Ngày ấy, công thức làm thịt chua của chị vẫn theo cách truyền thống, ước lượng bằng kinh nghiệm. Nhưng những góp ý của khách hàng đã khiến chị nhận ra: cùng một món ăn, nếu chất lượng mỗi mẻ không đồng đều thì rất khó phát triển thành sản phẩm hàng hóa có thể tiêu thụ rộng rãi.

“Vào thời gian mới khởi nghiệp, tôi đã nghĩ muốn bán được nhiều hơn thì dù làm 10 mẻ hay 100 mẻ, chất lượng cũng phải đồng đều,” bà Hoa chia sẻ.

Từ suy nghĩ đó, chị Hoa bắt đầu tìm tòi, thử nghiệm để chuẩn hóa công thức sản xuất, đồng thời nghiên cứu, chế tạo và đưa máy móc vào một số công đoạn. Mục tiêu là sản xuất với quy mô lớn hơn nhưng vẫn giữ được hương vị đặc trưng của món thịt chua truyền thống. Theo chị Hoa, đến nay chất lượng giữa các mẻ sản phẩm đã ổn định hơn; sản phẩm có thể bảo quản đến 6 tháng trong ngăn mát tủ lạnh mà không cần sử dụng chất bảo quản.

Sự thay đổi cũng thể hiện ở bao bì và cách kể câu chuyện thương hiệu. Từ mẫu tem in đen trắng đơn giản ban đầu, chị Hoa tự tìm tòi, điều chỉnh qua nhiều lần để hoàn thiện diện mạo sản phẩm. Bao bì không chỉ cung cấp thông tin cần thiết mà còn giúp người tiêu dùng hiểu thêm về nguồn gốc, văn hóa của món ăn. Hình ảnh, video và bộ nhận diện thương hiệu Trường Foods được đầu tư chỉn chu hơn, nhấn mạnh đây là đặc sản truyền thống của người Mường ở Thanh Sơn, Phú Thọ.

Với chị Hoa, việc các sản phẩm thịt chua được công nhận OCOP 4 sao là sự ghi nhận cho quá trình kiên trì chuẩn hóa và nâng cao chất lượng. Quan trọng hơn, chương trình tạo thêm cơ hội để một món ăn vốn quen thuộc trong phạm vi địa phương có thể bước vào thị trường với diện mạo chuyên nghiệp hơn.

Nếu câu chuyện thịt chua cho thấy cách nâng tầm một đặc sản truyền thống, thì trà hoa vàng Cúc Phương lại là ví dụ về hành trình biến tiềm năng tài nguyên bản địa thành sản phẩm có giá trị kinh tế thông qua nghiên cứu, bảo tồn và ứng dụng khoa học công nghệ.

Với quan niệm “Không thành công thì thành nhân, làm được việc có ích cho đời,” Tiến sỹ nông nghiệp Vũ Văn Tâm, Giám đốc Công ty Dược liệu Vũ Gia, cùng cộng sự là Thạc sỹ, kỹ sư nông nghiệp Phạm Tiến Duật đã lựa chọn gắn bó với hành trình tìm hiểu, nghiên cứu và bảo tồn loài trà hoa vàng quý.

Tại Công viên trà hoa vàng Ninh Bình, đơn vị đang bảo tồn và phát triển trà hoa vàng Cúc Phương cùng gần 40 giống trà hoa vàng khác của Việt Nam. Không dừng lại ở việc khai thác nguồn cây sẵn có, mô hình chú trọng chuẩn hóa giống, quy trình chăm sóc, thu hái và sơ chế. Theo thông tin do ông Duật cung cấp, vùng trồng trà hoa vàng Cúc Phương được chứng nhận đạt tiêu chuẩn GACP-WHO năm 2022.

Trong quá trình canh tác, đơn vị không sử dụng hóa chất mà ứng dụng công nghệ vi sinh vật hữu hiệu EM để cung cấp dinh dưỡng và kiểm soát sâu bệnh; đồng thời sử dụng hệ thống tưới nhỏ giọt nhằm tiết kiệm nước, nâng cao hiệu quả sử dụng dinh dưỡng. Ở khâu chế biến, hoa trà được sấy thăng hoa, lá được sấy lạnh bơm nhiệt nhằm giữ màu sắc và các thành phần có giá trị của nguyên liệu.

Từ nguồn dược liệu ban đầu, Công ty Dược liệu Vũ Gia phát triển nhiều dòng sản phẩm như trà hoa vàng sấy thăng hoa nguyên bông, trà túi lọc, trà hòa tan, lá trà hoa vàng khô, nguyên liệu phục vụ các nhà máy chiết xuất và sản xuất mỹ phẩm, cùng một số sản phẩm chăm sóc cá nhân. Trong đó, sản phẩm trà hoa vàng Cúc Phương được công nhận OCOP 4 sao của tỉnh Ninh Bình.

OCOP tạo động lực thay đổi tư duy sản xuất và kinh doanh

Điểm chung trong câu chuyện của hai chủ thể là OCOP không chỉ dừng lại ở việc công nhận chất lượng sản phẩm. Quá trình tham gia chương trình còn tạo động lực để các cơ sở sản xuất nhìn lại toàn bộ quy trình, từ nguyên liệu, công nghệ, bao bì, truy xuất nguồn gốc đến cách tiếp cận khách hàng.

Với Trường Foods, một trong những thay đổi rõ nét là khả năng tiếp cận thị trường. Từ việc tự đi từng quán bia, cửa hàng để mời khách ăn thử, bà Hoa có thêm cơ hội tham gia các hội chợ trong và ngoài tỉnh, gặp gỡ khách hàng và nhà phân phối ở những thị trường trước đây khó tiếp cận. Chứng nhận OCOP cũng giúp người tiêu dùng có thêm cơ sở để tìm hiểu, đánh giá sản phẩm.

Thị trường mở rộng kéo theo yêu cầu tăng năng lực sản xuất. Doanh nghiệp phải chủ động hơn trong chuẩn bị nguyên liệu, tổ chức các công đoạn và đào tạo lao động. Hiện Trường Foods tạo việc làm cho khoảng 100 lao động.

Nhắc đến kết quả ấy, chị Hoa nhớ về người công nhân đầu tiên đồng hành cùng mình, khi hai cô cháu còn ngồi gói thịt trong căn phòng chỉ rộng 15m2. Từ quy mô nhỏ bé ban đầu đến một cơ sở tạo việc làm cho khoảng 100 lao động, điều khiến bà tâm đắc không chỉ là sự phát triển của thương hiệu, mà còn là việc đặc sản quê hương có thêm đầu ra, người dân có thêm việc làm và thu nhập ngay tại địa phương.

Cùng với việc mở rộng kênh phân phối truyền thống, chuyển đổi số cũng trở thành một hướng đi quan trọng. Chị Hoa bắt đầu làm nội dung trên các nền tảng số từ chính những câu hỏi của khách hàng: “Thịt chua là gì?” món ăn có nguồn gốc từ đâu, được chế biến như thế nào? Những nội dung ấy vừa giúp giới thiệu sản phẩm, vừa đưa câu chuyện văn hóa ẩm thực của người Mường đến gần hơn với người tiêu dùng ở những vùng miền khác.

Năm 2020, trong bối cảnh dịch COVID-19, chị quyết định đưa thịt chua lên các sàn thương mại điện tử. Từ chỗ còn e ngại trước máy quay, bà học cách livestream, giao tiếp với khách hàng và vận hành các phiên bán hàng trực tuyến. Khi đơn hàng tăng lên, doanh nghiệp tiếp tục giải quyết bài toán bảo quản và vận chuyển, tổ chức các kho hàng, phối hợp với đơn vị vận chuyển để sản phẩm đến tay khách hàng ở xa vẫn bảo đảm chất lượng.

Theo chị Hoa, thương mại điện tử không đơn thuần là một kênh bán hàng. Đây còn là không gian để các doanh nghiệp, hộ kinh doanh đặc sản giao tiếp với người tiêu dùng, kể câu chuyện phía sau mỗi sản phẩm và đưa tâm huyết của người làm nghề đến gần hơn với khách hàng. Tuy nhiên, cơ hội tiếp cận thị trường rộng lớn cũng đặt ra yêu cầu cao hơn về chất lượng sản phẩm và dịch vụ.

Với trà hoa vàng Cúc Phương, chương trình OCOP cũng tạo thêm động lực để chủ thể tiếp tục hoàn thiện sản phẩm, đầu tư công nghệ và đa dạng hóa các dòng hàng. Ông Phạm Tiến Duật cho biết, thông qua chương trình, cơ sở sản xuất chú trọng hơn đến chất lượng, bao bì, tem nhãn và khả năng truy xuất nguồn gốc; đồng thời tiếp tục đầu tư công nghệ vi sinh trong trồng trọt, công nghệ sấy thăng hoa và sấy lạnh bơm nhiệt trong sơ chế dược liệu.

Việc phát triển nhiều dòng sản phẩm từ hoa, lá đến các dạng trà và nguyên liệu chiết xuất giúp mở rộng nhóm khách hàng, đáp ứng những nhu cầu sử dụng khác nhau. Đây cũng là cách gia tăng giá trị của nguồn dược liệu thay vì chỉ dừng lại ở việc tiêu thụ nguyên liệu thô.

Phát triển OCOP gắn với bảo tồn giá trị bản địa

Từ hai mô hình có thể thấy, giá trị của OCOP không chỉ nằm ở số sao được công nhận hay khả năng đưa sản phẩm đến nhiều điểm bán. Điều quan trọng hơn là chương trình góp phần thúc đẩy các chủ thể khai thác lợi thế riêng của địa phương bằng tư duy sản xuất bài bản, có đầu tư và có định hướng thị trường.

Với thịt chua Thanh Sơn, giá trị bản địa được thể hiện qua công thức chế biến, hương vị và câu chuyện văn hóa ẩm thực của người Mường. Còn với trà hoa vàng Cúc Phương, đó là nguồn gen thực vật quý, điều kiện tự nhiên và tri thức nghiên cứu, canh tác, chế biến được tích lũy qua quá trình phát triển sản phẩm. Khi được chuẩn hóa và xây dựng thương hiệu, những giá trị ấy có cơ hội chuyển hóa thành lợi thế cạnh tranh trên thị trường.

Ông Phạm Tiến Duật cho rằng tài nguyên và sản vật địa phương vừa là giá trị cần được bảo tồn, phát triển, vừa là lợi thế riêng của mỗi chủ thể và mỗi vùng miền. Khí hậu, địa hình, địa chất, tập quán canh tác, đặc điểm nông sản và dược liệu tạo nên sự khác biệt của từng địa phương. Nếu được đầu tư nghiên cứu và khai thác hợp lý, những lợi thế này có thể góp phần phát triển kinh tế, tạo việc làm và thu nhập cho người dân, đồng thời tạo nền tảng để gìn giữ các giá trị bản địa.

Thực tế, phát triển OCOP bền vững cần gắn với bảo tồn nguồn nguyên liệu, bảo vệ môi trường sinh thái, nâng cao năng lực sản xuất và xây dựng chuỗi liên kết ổn định. Sản phẩm không thể chỉ dựa vào câu chuyện đặc sản hay danh hiệu được công nhận; chất lượng phải được duy trì, thị trường phải được mở rộng và lợi ích kinh tế cần được chia sẻ với cộng đồng địa phương.

Năm 2026, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 26/2026/QĐ-TTg về Bộ tiêu chí và quy trình đánh giá, phân hạng sản phẩm OCOP. Bộ tiêu chí mới dành 40 điểm cho sản phẩm và sức mạnh cộng đồng, 25 điểm cho khả năng tiếp thị, 35 điểm cho chất lượng sản phẩm. Cách tiếp cận này tiếp tục nhấn mạnh yêu cầu phát triển sản phẩm gắn với tổ chức sản xuất, câu chuyện bản địa, chất lượng và khả năng tiếp cận thị trường.

Từ một món ăn truyền thống được làm trong căn phòng nhỏ đến sản phẩm dược liệu được đầu tư nghiên cứu, chuẩn hóa và phát triển thành nhiều dòng hàng, những câu chuyện như Trường Foods hay trà hoa vàng Cúc Phương cho thấy sức sống của các sản phẩm OCOP bắt nguồn từ chính giá trị bản địa. Khi người sản xuất thay đổi tư duy, biết kết hợp tri thức truyền thống với khoa học công nghệ, chú trọng chất lượng và chủ động tìm kiếm thị trường, sản vật quê hương có thêm cơ hội vươn xa.

Đó cũng là ý nghĩa sâu xa của chương trình OCOP: không chỉ tạo ra những sản phẩm đạt chuẩn, mà còn khơi dậy tiềm năng, thúc đẩy kinh tế nông thôn và giúp những giá trị riêng có của mỗi vùng đất được gìn giữ, phát huy trong đời sống hôm nay./.