Tuyến metro số 2, đặc biệt ga Thủ Thiêm được kỳ vọng trở thành cú hích cho một cực tăng trưởng mới của thành phố với mô hình phát triển đô thị định hướng giao thông công cộng (TOD) tiên tiến hiện nay.

Thành phố Hồ Chí Minh đang đứng trước ngưỡng cửa của một chu kỳ phát triển mới-nơi hạ tầng không chỉ giải quyết bài toán giao thông mà còn tái định hình không gian đô thị và tăng trưởng kinh tế.

Trong bối cảnh đó, tuyến metro số 2 (đoạn Bến Thành-Thủ Thiêm), đặc biệt ga Thủ Thiêm được kỳ vọng trở thành cú hích cho một cực tăng trưởng mới của thành phố với mô hình phát triển đô thị định hướng giao thông công cộng (TOD) tiên tiến hiện nay.

Từ “cú hích” hạ tầng…

Theo Liên đoàn Lao động Thành phố Hồ Chí Minh, quy mô thị trường lao động vùng lõi thành phố cùng Bình Dương, Bà Rịa-Vũng Tàu (trước đây) hiện ước đạt hơn 8 triệu người. Nhu cầu dịch chuyển khổng lồ này đang tạo áp lực lớn lên hạ tầng giao thông, khiến các khu vực cửa ngõ như Hàng Xanh-Bình Triệu, Trường Chinh-Cộng Hòa… thường xuyên quá tải.

Tuy nhiên, để giữ vững vị thế đầu tàu kinh tế, bài toán của Thành phố Hồ Chí Minh không chỉ dừng lại ở việc gỡ điểm nghẽn giao thông hay luân chuyển lao động. Thành phố cần một chiến lược vĩ mô để khơi thông và đón đầu các dòng chảy lớn hơn, bao gồm dòng vốn toàn cầu, thương mại, đầu tư và nguồn nhân lực tri thức cao.

Trong bối cảnh đó, Thành phố Hồ Chí Minh đang thiếu một đầu mối giao thông kết nối đa tầng mang tầm quốc tế. Điểm nghẽn này cần được giải quyết bằng một công trình vượt ra khỏi chức năng trung chuyển hành khách đơn thuần, để trở thành một trung tâm giao thương liền mạch, nơi hội tụ và thúc đẩy các nguồn lực kinh tế toàn diện cho cả vùng trọng điểm phía Nam.

Không phải ngẫu nhiên mà ga Thủ Thiêm được nhắc đến như một điểm sáng trên bản đồ quy hoạch hạ tầng phía Đông. Nơi đây là điểm cuối của tuyến metro số 2 (Tham Lương-Bến Thành-Thủ Thiêm), một dự án có tổng vốn đầu tư lên đến 55.000 tỷ đồng. Giai đoạn 2 của tuyến metro này được thiết kế ngầm hoàn toàn, nối Bến Thành với Thủ Thiêm, với mục tiêu vận hành toàn tuyến vào năm 2030. Điều này đồng nghĩa hạ tầng metro và nhà ga phải hoàn thành cùng thời điểm, có thể thấy đây là một áp lực nhưng cũng là cơ hội để đẩy nhanh tiến độ.

Không chỉ dừng lại ở metro, ga Thủ Thiêm còn được tích hợp với nhà ga trung tâm của tuyến đường sắt tốc độ cao Bắc-Nam, đồng thời kết nối trực tiếp với tuyến đường sắt Thành phố Hồ Chí Minh-Long Thành. Dự kiến khi đưa vào vận hành, tuyến này sẽ rút ngắn thời gian di chuyển từ Thành phố Hồ Chí Minh đến sân bay Long Thành từ 90-120 phút hiện tại xuống còn khoảng 30 phút.

Theo Savills Việt Nam, sức ảnh hưởng của những tuyến huyết mạch này là rất lớn, góp phần giảm tải lưu lượng cho khu vực trung tâm hiện hữu, kết nối giao thương giữa các địa phương sau hợp nhất và mở ra không gian phát triển mới cho toàn khu Đông.

... đến "nam châm đô thị"

Lịch sử phát triển đô thị thế giới cho thấy, các phiên bản mô hình phát triển đô thị định hướng giao thông công cộng tiên tiến tại Tokyo hay Hong Kong từ lâu đã vượt qua vai trò trung chuyển thuần túy. Nhà ga đường sắt đô thị giờ đây được định nghĩa là những "điểm đến đô thị" (urban destination)-nơi tích hợp không gian thương mại, dịch vụ, văn hóa và giải trí sầm uất.

Tại Việt Nam, xu hướng này đang trở thành kim chỉ nam cho các đô thị lớn. Thay vì chỉ giải quyết nhu cầu đi lại, một nhà ga thế hệ mới được quy hoạch để trở thành hạt nhân của một đô thị tích hợp đa chức năng. Khi dòng chảy giao thương, dịch vụ và tri thức hội tụ tại một điểm, nơi đây sẽ trở thành tâm điểm định hình phong cách sống mới, mang lại giá trị phát triển bền vững cho toàn khu vực.

Tham chiếu từ các nước có mô hình phát triển đô thị định hướng giao thông công cộng tiên tiến như Nhật Bản cho thấy, việc lấy nhà ga làm hạt nhân kết nối các thành phần ở lại, làm việc, mua sắm và giải trí là giải pháp tối ưu. Nhìn nhận từ góc độ chuyên gia, ông Troy Griffiths, Cố vấn cấp cao của Savills Việt Nam, khẳng định: Các mô hình phát triển đô thị định hướng giao thông công cộng chính là giải pháp dài hạn để cải thiện nguồn cung và tạo ra quỹ đất phát triển.

Không chỉ dừng lại ở giá trị kinh tế, mô hình phát triển đô thị định hướng giao thông công cộng còn mang lại những đóng góp to lớn cho phát triển kinh tế-xã hội khi: thay đổi diện mạo đô thị, nâng cao đời sống cộng đồng, tăng sức hút du lịch điểm đến, và đóng góp vào nguồn thu ngân sách. Như vậy, không chỉ là một nút giao thông, ga Thủ Thiêm đang dần khẳng định vị thế "nam châm đô thị," nơi hội tụ dòng người, dòng vốn và cơ hội phát triển bất động sản.

Tại Diễn đàn Nhà cao tầng 2026 do Tiểu ban Xây dựng EuroCham (CSC) và Hội đồng Đô thị theo phương đứng (CVU) vừa tổ chức tại Thành phố Hồ Chí Minh, các chuyên gia quốc tế đều cho rằng: Đô thị Việt Nam cần dịch chuyển từ các công trình đơn lẻ sang một hệ thống tích hợp. Trong đó, mô hình TOD được đánh giá là giải pháp quy hoạch quan trọng để giảm thiểu tình trạng ùn tắc và sự phát triển đô thị tự phát.

Việc đặt quy hoạch giao thông và quy hoạch xây dựng dưới một khung quản lý thống nhất giúp các nhà hoạch định chính sách phối hợp mạng lưới metro, không gian công cộng và mật độ dân cư thành một chiến lược dài hạn đồng bộ hơn.

Các chuyên gia khẳng định, mô hình phát triển đô thị định hướng giao thông công cộng là mô hình phù hợp cho Thành phố Hồ Chí Minh và Hà Nội, nơi áp lượng phương tiện cá nhân lớn và xu hướng mở rộng đô thị theo chiều ngang đang tạo áp lực cho hạ tầng. Thay vì mở rộng ranh giới hành chính, việc tạo ra các cụm đô thị nén, đa chức năng xoay quanh các nhà ga giao thông công cộng sẽ giúp tối ưu hóa hiệu suất giao thông và nâng cao giá trị sử dụng quỹ đất dọc các tuyến hạ tầng. Tuy nhiên, để mô hình phát triển đô thị định hướng giao thông công cộng vận hành hiệu quả, yếu tố cốt lõi nằm ở năng lực quản trị, hệ thống dữ liệu đô thị và tính nhất quán của quy hoạch-những khâu vẫn đang được tiếp tục hoàn thiện tại Việt Nam.

Với vai trò đầu mối hạ tầng và kinh tế trọng điểm, ga Thủ Thiêm cần những giải pháp đi tắt đón đầu để tận dụng thành tựu khoa học kỹ thuật toàn cầu. Thay vì áp dụng các phiên bản mô hình phát triển đô thị định hướng giao thông công cộng hiện nay (chỉ có các yếu tố như nhà ga, kết nối công trình, thành phố hoặc không gian xanh), việc hướng thẳng đến phiên bản mô hình phát triển đô thị định hướng giao thông công cộng tiên tiến nhất (với các yếu tố như nhà ga, kết nối công trình, thành phố, không gian xanh, yếu tố trải nghiệm) là cơ hội chiến lược để rút ngắn thời gian, hiện thực hóa tầm nhìn tích hợp toàn diện giữa giao thông và đô thị.

Hiện nay, khu vực quanh ga Thủ Thiêm vẫn đang trong giai đoạn hình thành hệ sinh thái, mở ra cơ hội lớn cho một cấu trúc đô thị bứt phá. Lợi ích lớn nhất của mô hình phát triển đô thị định hướng giao thông công cộng tiên tiến nhất là năng lực tái cấu trúc không gian: biến nhà ga thành hạt nhân liên kết trực tiếp mọi thành phần từ thương mại, dịch vụ đến tiện ích công cộng.

Mô hình này giúp tối ưu hóa giá trị sử dụng đất tại vùng lõi, giảm tải áp lực hạ tầng và tạo ra một đô thị tích hợp có khả năng tự tuần hoàn nguồn lực kinh tế./.