Chuyên gia cho rằng, Việt Nam nên ưu tiên tiếp cận là ứng dụng Big Data, AI và sinh tin học trong nghiên cứu nguồn gene, qua đó rút ngắn thời gian xác định các gene có giá trị kinh tế.

Việt Nam có nhiều lợi thế để tạo đột phá trong công nghệ sinh học cây trồng nếu biết khai thác nguồn tài nguyên di truyền phong phú, ứng dụng các công nghệ mới như trí tuệ nhân tạo (AI), chỉnh sửa gene và tăng cường liên kết giữa nghiên cứu với doanh nghiệp.

Tiến sỹ Quách Truyền, chuyên gia trong lĩnh vực công nghệ sinh học thực vật, đã khẳng định như vậy trong cuộc trả lời phỏng vấn với phóng viên TTXVN tại Washington về nông nghiệp công nghệ cao của Mỹ và kinh nghiệm đối với Việt Nam.

Tiến sỹ Quách Truyền tốt nghiệp ngành Khoa học Cây trồng tại Đại học Missouri-Columbia. Ông từng công tác tại Viện Khoa học Nông nghiệp Việt Nam, sau đó là Giáo sư trợ lý nghiên cứu tại Đại học Nebraska-Lincoln (University of Nebraska-Lincoln - UNL), tham gia các nghiên cứu cho Bộ Nông nghiệp và Bộ Năng lượng Mỹ. Hiện ông là người sáng lập và quản lý PlantEdits, doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực chuyển gen và chỉnh sửa gene cây trồng.

Theo Tiến sỹ Quách Truyền, Mỹ duy trì vị thế dẫn đầu trong công nghệ sinh học nông nghiệp nhờ sự kết hợp giữa tiềm lực nghiên cứu, hệ thống dữ liệu sinh học phong phú, cơ chế pháp lý và năng lực thương mại hóa.

Việc kết hợp dữ liệu về đặc tính cây trồng, di truyền học với AI và các công cụ tự động hóa đang giúp rút ngắn quá trình xác định những gene có giá trị đối với năng suất, chất lượng và khả năng chống chịu của cây trồng.

Tiến sỹ cho rằng một kinh nghiệm Việt Nam nên ưu tiên tiếp cận là ứng dụng Big Data, AI và sinh tin học trong nghiên cứu nguồn gene, qua đó rút ngắn thời gian xác định các gene có giá trị kinh tế.

Đây là hướng đặc biệt phù hợp với Việt Nam, vốn sở hữu nguồn tài nguyên di truyền thực vật phong phú, trong đó có nhiều cây đặc sản, cây dược liệu và các nguồn gene có khả năng chống chịu điều kiện bất lợi.

Tiến sỹ Quách Truyền khẳng định công nghệ chỉnh sửa gene chính xác như CRISPR cũng mở ra cơ hội lớn cho Việt Nam, nhất là khi chi phí công nghệ ngày càng giảm.

Các phòng thí nghiệm, trường đại học và doanh nghiệp vừa và nhỏ có thể từng bước làm chủ công nghệ để cải thiện những tính trạng như khả năng chịu hạn, chịu mặn, kháng bệnh và nâng cao chất lượng nông sản.

Ông đánh giá việc kết hợp công nghệ mới với nguồn gene bản địa có thể giúp Việt Nam hình thành những sản phẩm có giá trị sở hữu trí tuệ cao, thay vì chỉ tập trung vào việc chạy theo các giống cây trồng phổ biến của những cường quốc nông nghiệp.

Việt Nam có thể tập trung vào các cây trồng có lợi thế riêng như lúa thơm, cây ăn quả, cây công nghiệp và cây dược liệu, đồng thời khai thác điều kiện tự nhiên đa dạng để nghiên cứu các giống thích ứng với hạn hán, ngập úng và xâm nhập mặn.

Theo Tiến sỹ Quách Truyền, một trong những thách thức lớn nhất hiện nay là khoảng cách từ phòng thí nghiệm đến thị trường. Một sản phẩm có thể đạt kết quả tốt trong điều kiện nghiên cứu nhưng chưa chắc phù hợp với sản xuất quy mô lớn nếu chi phí cao, quy trình phức tạp hoặc khó áp dụng trong thực tế.

Vì vậy, nhà khoa học và doanh nghiệp cần tham gia cùng nhau ngay từ giai đoạn hình thành ý tưởng, xác định nhu cầu thị trường và khả năng sản xuất, thay vì chỉ đưa sản phẩm nghiên cứu ra thị trường sau khi đã hoàn tất.

Ông cho rằng kinh nghiệm đáng chú ý của Mỹ là mô hình liên kết giữa trường đại học, doanh nghiệp và nông dân, trong đó hệ thống khuyến nông của các trường đại học công lập đóng vai trò đưa kết quả nghiên cứu đến đồng ruộng, đồng thời phản hồi những vấn đề thực tế cho các nhà khoa học.

Doanh nghiệp tham gia định hướng thị trường, đầu tư và tổ chức sản xuất, còn các trường đại học có thể chuyển giao hoặc cấp quyền khai thác các công nghệ, giống cây trồng và tài sản trí tuệ.

Đây cũng là lĩnh vực Việt Nam có thể tiếp tục hoàn thiện. Theo ông, cần tăng cường cơ chế để doanh nghiệp tham gia đầu tư cho nghiên cứu - phát triển, nâng cao năng lực chuyển giao và quản trị tài sản trí tuệ, đồng thời số hóa hệ thống khuyến nông để kết nối tốt hơn dữ liệu thực địa với các viện nghiên cứu và doanh nghiệp.

Về khả năng tạo đột phá, Tiến sỹ Quách Truyền nhận định Việt Nam không nhất thiết phải cạnh tranh trực tiếp với Mỹ và các cường quốc về những cây trồng quy mô lớn như ngô, lúa mì hay đậu tương, mà nên tập trung vào những phân khúc có lợi thế riêng. Đó là nguồn gene bản địa phong phú, các loại cây nhiệt đới có giá trị kinh tế cao và khả năng thích ứng với nhiều điều kiện khí hậu khác nhau.

Ông cho rằng Việt Nam có thể sử dụng Big Data để xác định những nguồn gene có giá trị về chất lượng, dược tính hoặc khả năng chống chịu, sau đó ứng dụng các kỹ thuật di truyền thế hệ mới để cải thiện chính xác những tính trạng mong muốn.

Với sự phát triển của công nghệ chỉnh sửa gene và chi phí ngày càng thấp, các phòng thí nghiệm và doanh nghiệp trong nước có thêm điều kiện chủ động nghiên cứu, thay vì chỉ tiếp nhận công nghệ từ bên ngoài.

Theo chuyên gia Quách Truyền, cách tiếp cận trên không chỉ giúp nâng cao giá trị nông sản mà còn có thể tạo ra các giống cây trồng và công nghệ phù hợp với điều kiện Việt Nam, đồng thời mở ra khả năng chuyển giao giống và bản quyền cho các quốc gia có điều kiện khí hậu tương đồng.

Đây có thể là hướng đi để Việt Nam biến lợi thế về nguồn gene và điều kiện tự nhiên thành lợi thế về khoa học công nghệ và giá trị gia tăng trong nông nghiệp./.

​