Từ bục giảng truyền thống đến màn hình điện thoại, hoạt động truyền giảng của các tôn giáo tại Việt Nam đang có những thay đổi mạnh mẽ cùng quá trình chuyển đổi số.

Nếu như trước đây, muốn nghe một bài giảng, tín đồ phải tìm đến chùa, nhà thờ hay điểm nhóm tôn giáo, thì ngày nay, chỉ với một chiếc điện thoại kết nối Internet, họ có thể tham gia các buổi truyền giảng ở bất cứ đâu.

Từ bục giảng truyền thống đến màn hình điện thoại, hoạt động truyền giảng của các tôn giáo tại Việt Nam đang có những thay đổi mạnh mẽ cùng quá trình chuyển đổi số.

Các bài giảng Phật pháp trên YouTube, Facebook, Tiktok, các thánh lễ trực tuyến của Công giáo hay những bài giảng Kinh Thánh của Tin Lành, ngày càng phổ biến, khiến những giáo lý thiện lành chưa bao giờ được lan tỏa rộng rãi tới các cộng đồng tín đồ như hiện nay.

Thế nhưng phía sau những buổi phát sóng ấy là hành trình thích nghi và tìm tòi chuyển đổi số không hề dễ dàng của chính những người truyền giảng.

Hành trình “lên sóng” của người truyền giảng

Thiền sư Minh Niệm cho biết khoảng năm 2015-2016, khi từ Mỹ trở về Việt Nam, thầy mới thực hiện những buổi livestream đầu tiên và đó cũng là thời điểm hình thức truyền giảng trực tuyến còn khá mới mẻ đối với nhiều chức sắc tôn giáo.

"Thời điểm đó, tôi chỉ tập trung nói chuyện với đại chúng trước mặt, gần như quên mất mình đang phát trực tiếp trên mạng. Sau này xem lại mới thấy livestream khác rất nhiều, từ góc quay, biểu cảm cho đến cách truyền tải thông điệp," Thầy chia sẻ.

Theo Thầy Minh Niệm, đứng trước máy quay khác hoàn toàn với việc thuyết giảng trực tiếp. Khi đối diện với hàng nghìn Phật tử tại một đạo tràng, người giảng có thể quan sát ánh mắt, cảm xúc, sự tập trung của người nghe để điều chỉnh nhịp độ, cách diễn đạt hay nội dung phù hợp. Ngược lại, trước ống kính, người truyền giảng gần như không có sự tương tác trực tiếp ấy, trong khi mọi cử chỉ, biểu cảm đều được camera ghi lại.

Có lần, sau một đêm mất ngủ, trong buổi phát trực tiếp ngồi thiền vào sáng sớm, Thầy đã vô tình gật đầu vì quá mệt và hình ảnh ấy nhanh chóng được người xem ghi lại. "Đó là một bài học rất đáng nhớ… chỉ một khoảnh khắc sơ suất cũng có thể được lưu giữ và lan truyền trên mạng," Thầy nói.

Tuy nhiên, Thiền sư Minh Niệm cho rằng Internet đã mở ra một cơ hội mà các thế hệ giảng sư trước đây khó có được. Nếu trước kia, việc xuất bản một cuốn sách hay tổ chức một buổi giảng đòi hỏi rất nhiều thời gian và điều kiện, thì ngày nay, một bài giảng có thể nhanh chóng đến với hàng vạn người ở nhiều quốc gia chỉ thông qua các nền tảng số.

"Có những người đang chịu áp lực trong cuộc sống, chỉ cần mở một bài giảng trên YouTube là đã có thêm điểm tựa tinh thần. Internet giống như cánh tay nối dài, giúp những giá trị của Phật pháp đến được với nhiều người hơn," Thầy chia sẻ.

Dẫu vậy, theo Thiền sư Minh Niệm, không gian số chưa bao giờ là sự thay thế cho những cuộc gặp gỡ trực tiếp: “Giáo pháp không chỉ được truyền tải bằng ngôn từ mà còn bằng năng lượng, sự hiện diện và trải nghiệm thực chứng. Đó là điều rất khó truyền đạt trọn vẹn qua màn hình.”

"Công nghệ có thể giúp giáo pháp đi xa hơn, nhưng sự chuyển hóa sâu sắc của mỗi người vẫn cần đến những trải nghiệm trực tiếp," Thầy nhấn mạnh.

Kết nối cộng đồng trong không gian số

Không gian mạng không chỉ làm thay đổi cách truyền giảng giáo lý mà còn mở ra một không gian kết nối mới, nơi người truyền giảng và tín đồ có thể kết nối với nhau vượt qua khoảng cách địa lý và giới hạn về thời gian.

Theo Thiền sư Minh Niệm, điều đó được thể hiện rõ trong giai đoạn đại dịch COVID-19, khi các hoạt động tôn giáo trực tiếp phải tạm dừng. Những chương trình radio, các bài giảng trực tuyến được thực hiện liên tục đã trở thành điểm tựa tinh thần cho nhiều người trong thời điểm nhiều biến động. Qua không gian mạng, những người vốn chưa từng gặp nhau lại cùng kết nối trong một cộng đồng hướng đến sự bình an, chữa lành và những giá trị thiện lành. Những bài giảng trực tuyến còn trở thành sợi dây kết nối cộng đồng người Việt ở nước ngoài với quê hương và với những giá trị văn hóa, tâm linh của dân tộc.

Đã gần 20 năm sinh sống tại Pháp, chị Hoàng Thị Minh Phương cho biết những năm đầu nơi đất khách là khoảng thời gian nhiều áp lực, từ khác biệt văn hóa, ngôn ngữ đến những khó khăn trong học tập, công việc. Chính trong hoàn cảnh ấy, chị tình cờ biết đến các bài giảng Phật pháp từ Việt Nam.

"Mỗi lần nghe giảng là mình cảm thấy như mình có một nơi nương tựa, giúp mình vững vàng và an tâm hơn ở nơi đất khách quê người," chị chia sẻ.

Theo chị Phương, việc được nghe giáo lý bằng tiếng Việt giúp chị dễ tiếp nhận hơn, đồng thời giữ được sự gần gũi với phong tục, nghi lễ và truyền thống văn hóa quê hương. "Mình cảm thấy được kết nối với Việt Nam nhờ ngôn ngữ, phong tục, nghi lễ và cách giảng dễ hiểu của các Thầy."

Cùng chung cảm nhận đó, chị Vũ Thị Duyên, kỹ sư đang làm việc tại tỉnh Aichi (Nhật Bản), cho rằng các buổi giảng pháp trực tuyến từ Việt Nam đã trở thành điểm tựa tinh thần trong cuộc sống xa quê. "Việc nghe pháp trực tuyến từ các thầy ở Việt Nam giống như là một điểm tựa tinh thần rất lớn đối với tôi, bởi vì nó giúp tôi xoa dịu nỗi nhớ nhà và tìm lại sự cân bằng."

Dù Nhật Bản có nhiều cơ sở Phật giáo, chị Duyên vẫn lựa chọn sinh hoạt trực tuyến với các đạo tràng trong nước bởi sự gần gũi về ngôn ngữ và văn hóa.

"Phật giáo thì là chung, thế nhưng mỗi nước lại có những nét văn hóa và nghi thức khác nhau... Tôi vẫn gắn bó với việc tu tập từ xa, nghe Pháp từ xa và thực hành những nghi thức từ xa."

Có những bài giảng đã mang đến cho chị cảm giác như được trở về quê hương. Nhớ lại bài giảng về công ơn cha mẹ của Đại đức Thích Trúc Thái Minh, chị xúc động kể: "Ngay khoảnh khắc ấy, khoảng cách về địa lý đối với tôi hoàn toàn biến mất."

Không chỉ đối với kiều bào, nhiều Phật tử lớn tuổi trong nước cũng cho rằng Internet đã mở rộng cơ hội tiếp cận giáo lý. Bà Trần Thị Hà ở Ninh Bình cho biết nhờ con cháu hướng dẫn sử dụng điện thoại thông minh, giờ đây bà có thể nghe pháp ngay tại nhà.

"Không phải ai cũng có điều kiện thường xuyên đi chùa, nhất là người lớn tuổi, sức khỏe yếu hoặc còn bận việc gia đình. Nhờ có Internet mà mình vẫn được nghe các Thầy giảng ngay tại nhà."

Theo bà Hà, khi kết nối các bài giảng lên tivi, cả gia đình có thể cùng theo dõi. "Con cháu nghe cùng ông bà cũng học thêm được nhiều điều hay về đạo đức, về cách đối nhân xử thế mà các Thầy dạy."

Ở góc độ Giáo hội, Thượng tọa Thích Nhật Từ nhận định trong bối cảnh chuyển đổi số, không gian mạng đang trở thành một hình thức "đạo tràng tu học online," bổ sung hiệu quả cho mô hình sinh hoạt tôn giáo truyền thống, đưa giáo lý đến gần hơn với cộng đồng và đáp ứng nhu cầu tu học ngày càng đa dạng của tín đồ trong thời đại số.

Giữ gìn giá trị tôn giáo trong môi trường mới

Sự phát triển của không gian số mở ra cơ hội để giáo lý đến gần hơn với công chúng, nhưng đồng thời cũng đặt ra một yêu cầu mới: làm thế nào để giữ được sự chuẩn mực, trang nghiêm và giá trị cốt lõi của tôn giáo trong môi trường truyền thông vốn đề cao tốc độ và tính lan truyền.

Thiền sư Minh Niệm cho rằng công nghệ chỉ là phương tiện hỗ trợ, không thể thay thế những giá trị cốt lõi của đời sống tu tập. Bởi vậy, dù đánh giá cao vai trò của Internet trong việc "nối dài cánh tay" để đưa giáo pháp đến với đông đảo công chúng, Thiền sư Minh Niệm vẫn cho rằng nền tảng quan trọng nhất của người truyền giảng phải là đời sống tu tập thực chất.

Mục sư Nguyễn Hữu Mạc, Hội trưởng Hội thánh Tin Lành Việt Nam (miền Bắc), cho rằng không gian mạng mang lại nhiều cơ hội để lan tỏa đức tin nhưng cũng xuất hiện không ít thông tin sai lệch, thiếu kiểm chứng, thậm chí có những đối tượng lợi dụng danh nghĩa tôn giáo hoặc cố tình đưa thông tin mập mờ khiến công chúng hiểu sai về các tôn giáo chính thống.

Theo Mục sư, giải pháp quan trọng trước hết là các tổ chức tôn giáo phải chủ động hiện diện trên không gian số bằng những kênh thông tin chính thống, đáng tin cậy. Bên cạnh đó, mỗi tín hữu cũng cần được hướng dẫn sử dụng mạng xã hội một cách văn minh, có trách nhiệm.

Ở góc độ quản lý nhà nước, Bộ trưởng Bộ Dân tộc và Tôn giáo Nguyễn Đình Khang cho biết, để giữ gìn các giá trị tôn giáo trong môi trường số, các cơ quan chức năng đang đồng thời đẩy mạnh chuyển đổi số trong quản lý nhà nước về tín ngưỡng, tôn giáo; ứng dụng công nghệ số, trí tuệ nhân tạo để kịp thời phát hiện, xử lý thông tin sai lệch; đồng hành với các tổ chức tôn giáo phát triển các kênh thông tin chính thống, nâng cao năng lực số cho chức sắc, chức việc và tín đồ, góp phần xây dựng môi trường số lành mạnh, văn minh.

Trang bị “trí tuệ số” trong đời sống tâm linh

Là Phật tử đã nhiều năm theo dõi các bài giảng trực tuyến, cô Trần Thị Hà cho biết, điều quan trọng nhất khi học Phật Pháp trên Internet là phải tìm đến đúng nguồn thông tin chính thống.

Theo cô Hà, những bài giảng của các vị giảng sư có uy tín không chỉ giúp người nghe hiểu giáo lý mà còn mang lại sự bình an, định hướng cách ứng xử trong cuộc sống. Tuy nhiên, trước sự xuất hiện ngày càng nhiều của các nội dung mang danh nghĩa Phật giáo trên mạng xã hội, người nghe cũng cần tỉnh táo, không nên tin ngay vào những thông tin chưa được kiểm chứng.

Đó cũng là kinh nghiệm mà vợ chồng anh Lê Quốc Huy và chị Tạ Thị Loan (Hà Nội) rút ra sau khoảng ba năm sinh hoạt tôn giáo trực tuyến.

"Chúng tôi ưu tiên theo dõi các kênh chính thống của các chùa, các thầy có uy tín và những bài giảng có nội dung tích cực, hướng con người đến sự bình an và sống tốt hơn."

Tuy nhiên, theo anh Huy, việc tiếp cận thông tin tôn giáo trên Internet không nên diễn ra một cách vội vàng. "Chúng tôi thường nghe, suy ngẫm rồi đối chiếu với những giá trị đạo đức căn bản trong cuộc sống. Theo tôi, việc giữ cho mình sự tỉnh táo và chọn lọc thông tin rất quan trọng, nhất là trong môi trường mạng hiện nay."

Theo bà Đỗ Hương, chuyên gia Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, trong bối cảnh AI và mạng xã hội có thể tạo ra nhiều nội dung tôn giáo giả mạo, điều mỗi người cần trang bị là "trí tuệ số" - khả năng phân tích, phản biện và kiểm chứng thông tin trước khi tiếp nhận hoặc chia sẻ.

Bà cho rằng giới trẻ, nhóm sử dụng Internet nhiều nhất hiện nay, cần được rèn luyện kỹ năng nhận diện các sản phẩm giả mạo do AI tạo ra, biết kiểm chứng nguồn tin, bảo vệ dữ liệu cá nhân và tuân thủ pháp luật khi tham gia không gian mạng. Đây cũng là nền tảng để mỗi người tiếp cận các giá trị tôn giáo một cách đúng đắn, an toàn và có trách nhiệm.

Chuyển đổi số đang mở ra một không gian mới cho hoạt động tôn giáo tại Việt Nam, nơi giáo lý có thể lan tỏa nhanh hơn, rộng hơn và đến với nhiều tầng lớp xã hội hơn bao giờ hết. Song, cùng với cơ hội là trách nhiệm giữ gìn tính chính thống của giáo lý, xây dựng môi trường số lành mạnh và nâng cao "trí tuệ số" cho cộng đồng tín đồ./.