Sau 3 năm triển khai Đề án phát triển bền vững 1 triệu ha chuyên canh lúa chất lượng cao, phương thức canh tác lúa đang từng bước chuyển từ sản xuất dựa vào tăng đầu vào sang nâng cao chất lượng.

Đề án phát triển bền vững 1 triệu ha chuyên canh lúa chất lượng cao, phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng Đồng bằng sông Cửu Long đến năm 2030 (Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao) sau 3 năm triển khai đã ghi nhận những chuyển biến tích cực trong phương thức canh tác, tổ chức sản xuất và cải thiện hiệu quả kinh tế cho người trồng lúa.

Tuy nhiên, bên cạnh những mô hình mẫu, sản xuất xanh, phát thải thấp trên diện rộng vẫn đối mặt với nhiều điểm nghẽn về hạ tầng, liên kết chuỗi, nguồn vốn và thị trường.

Sau 3 năm triển khai Đề án phát triển bền vững 1 triệu ha chuyên canh lúa chất lượng cao, phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng Đồng bằng sông Cửu Long, phương thức canh tác lúa đang từng bước chuyển từ sản xuất dựa vào tăng đầu vào sang nâng cao chất lượng, tiết giảm chi phí và bảo vệ môi trường.

Tuy nhiên, để duy trì hiệu quả và nhân rộng các mô hình, cần giải quyết đồng bộ những hạn chế về hạ tầng, kỹ thuật và điều kiện tổ chức sản xuất tại địa phương.

Giảm đầu vào, nâng hiệu quả sản xuất

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, tính đến tháng 9/2026, diện tích áp dụng toàn bộ hoặc một phần quy trình sản xuất bền vững trong khuôn khổ Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao đạt 420.813ha. Trong số đó, diện tích áp dụng đầy đủ các tiêu chí của quy trình bền vững đạt 67.648ha; số hộ đăng ký tham gia vượt 175.000 hộ.

Bà Nguyễn Thị Thu Hương, Phó Cục trưởng Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho biết kết quả bước đầu cho thấy áp dụng quy trình canh tác chất lượng cao, phát thải thấp không chỉ phục vụ mục tiêu môi trường mà còn góp phần giảm chi phí, nâng cao hiệu quả kinh tế cho nông dân.

Cụ thể, lượng giống gieo sạ có thể giảm 30-50%; lượng phân bón hóa học giảm 20-30%; số lần phun thuốc bảo vệ thực vật giảm 2-3 lần/vụ. Lượng nước tưới giảm 20-40%, trong khi năng suất tăng 5-12%. Lợi nhuận tăng khoảng 1,5-9,3 triệu đồng/ha/vụ. Mức giảm phát thải bước đầu được đo đạc tại các mô hình ước đạt 3-4 tấn CO₂ tương đương/ha/vụ, tùy điều kiện sinh thái, mùa vụ và mức độ áp dụng đồng bộ quy trình kỹ thuật.

Ông Hoàng Văn Hồng, Phó Giám đốc Trung tâm Khuyến nông quốc gia thông tin tại các mô hình do hệ thống khuyến nông phối hợp triển khai, lượng giống gieo sạ đã giảm từ mức phổ biến 100-150kg/ha xuống khoảng 70kg/ha; lượng phân urê giảm 20-40kg/ha. Nhờ áp dụng quy trình mới, thu nhập của nông dân tăng khoảng 3-5 triệu đồng/ha so với phương thức canh tác thông thường.

Những kết quả trên cho thấy giảm vật tư đầu vào không đồng nghĩa với giảm năng suất, mà có thể đi cùng cải thiện hiệu quả sản xuất. Tuy nhiên, mức độ hiệu quả phụ thuộc vào việc nông dân thực hiện đầy đủ quy trình cũng như điều kiện canh tác cụ thể tại từng địa phương.

Quy mô các mô hình canh tác giảm phát thải cũng liên tục được mở rộng. Năm 2024, Đề án triển khai 7 mô hình với tổng diện tích 302 ha; năm 2025 tăng lên 39 mô hình, diện tích 1.950ha.

Đến vụ Đông Xuân 2025-2026, số mô hình đạt hơn 200, diện tích khoảng 10.300ha. Trong vụ Hè Thu năm 2026, có hơn 376 mô hình với tổng diện tích 67.648ha đáp ứng đầy đủ các tiêu chí bền vững.

Cùng với thay đổi kỹ thuật canh tác, cơ giới hóa trong khâu làm đất và thu hoạch ở vụ đông xuân đã đạt mức gần 100% tại các khu vực được báo cáo. Một số nơi thu gom được 50-70% lượng rơm rạ sau thu hoạch, tạo điều kiện tận dụng phụ phẩm và từng bước phát triển các hoạt động sản xuất theo hướng tuần hoàn.

Gắn bó nhiều năm với nghề trồng lúa tại vùng đệm Vườn Quốc gia Tràm Chim, tỉnh Đồng Tháp, ông Hồ Phước Minh từng quen với việc đốt rơm rạ sau thu hoạch, phun thuốc bảo vệ thực vật định kỳ và tăng lượng phân bón để bảo đảm năng suất. Tuy nhiên, từ khi được cán bộ khuyến nông hướng dẫn canh tác sinh thái, giảm thuốc hóa học và sử dụng chế phẩm sinh học, ông đã từng bước thay đổi tập quán sản xuất.

“Ban đầu, tôi cũng như nhiều nông dân khác rất ngại thay đổi cách canh tác truyền thống nhưng khi được tập huấn, chúng tôi thay đổi góc nhìn, từ chỗ xem rơm rạ là rác thành phụ phẩm có giá trị kinh tế khi được thu gom, xử lý đúng cách. Quan trọng hơn, chúng tôi nghĩ đến lợi ích lâu dài cho sức khoẻ của mình và môi trường sống xung quanh. Không chỉ tăng nguồn thu từ ruộng, chất lượng đất và nguồn nước được bảo vệ thì nông dân chúng tôi là người được lợi đầu tiên,” ông Hồ Phước Minh chia sẻ.

Chuyển biến từ các mô hình cũng cho thấy, sản xuất bền vững không chỉ là thay đổi một vài khâu kỹ thuật mà còn gắn với việc điều chỉnh tập quán canh tác, lựa chọn mô hình sản xuất phù hợp với điều kiện sinh thái và khả năng tổ chức của từng cộng đồng.

Tại Hợp tác xã Nam Quý, xã Đông Thái, tỉnh An Giang, 97 thành viên đang tổ chức sản xuất trên tổng diện tích khoảng 157 ha theo mô hình lúa-tôm-cua, hướng đến thích ứng với điều kiện tự nhiên và nâng cao hiệu quả kinh tế.

Ông Phạm Chí Thương, Giám đốc Hợp tác xã Nam Quý cho biết, trước đây người dân chủ yếu canh tác hai vụ lúa mỗi năm. Tuy nhiên, thời tiết thay đổi, chi phí đầu vào tăng, việc sử dụng nhiều phân bón và thuốc bảo vệ thực vật hóa học đã ảnh hưởng đến đất đai, nguồn nước và sức khỏe người sản xuất.

Từ năm 2020, các thành viên chuyển sang một vụ tôm, cua kết hợp một vụ lúa, lựa chọn các giống có giá trị như ST24, ST25, ST tím và từng bước sản xuất theo hướng hữu cơ.

Mô hình bước đầu mang lại hiệu quả kinh tế tích cực, môi trường đồng ruộng dần được cải thiện, chim cò xuất hiện trở lại. Người dân còn tận dụng cá rô phi tự nhiên làm chả cá, cá tạp chế biến nước mắm đồng, góp phần gia tăng giá trị sản xuất.

Theo ông Phạm Chí Thương, thay đổi tập quán canh tác cần quá trình thực hành, theo dõi và đánh giá hiệu quả định kỳ. Khi người dân nhận thấy lợi ích cụ thể từ việc giảm chi phí, bảo vệ đất và nguồn nước, khả năng duy trì phương thức sản xuất mới sẽ thuận lợi hơn.

Hạ tầng và liên kết vẫn là điểm nghẽn

Mặc dù diện tích triển khai tăng nhanh, việc nhân rộng mô hình canh tác lúa phát thải thấp vẫn gặp nhiều khó khăn. Một trong những trở ngại lớn là điều kiện hạ tầng chưa đồng bộ, ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng áp dụng quy trình kỹ thuật trên diện rộng.

Theo ông Hoàng Văn Hồng, phương pháp tưới ngập khô xen kẽ đòi hỏi ruộng lúa phải chủ động cấp và thoát nước. Nếu hệ thống thủy lợi chưa đáp ứng yêu cầu, nông dân khó thực hiện đầy đủ quy trình, dù đã được tập huấn và hướng dẫn kỹ thuật. Do đó, việc mở rộng diện tích không thể chỉ dựa vào sự chủ động của từng hộ hoặc các chương trình tập huấn. Cùng với hệ thống khuyến nông đủ năng lực hỗ trợ người dân, cần từng bước hoàn thiện thủy lợi, giao thông nội đồng, cơ giới hóa và các dịch vụ phục vụ sản xuất. Những vùng chưa chủ động được nguồn nước cần có lộ trình chuyển đổi phù hợp, tránh áp dụng máy móc cùng một quy trình cho mọi cánh đồng.

Bên cạnh hạ tầng, năng lực tổ chức sản xuất của một số hợp tác xã còn hạn chế; liên kết với doanh nghiệp chưa ổn định. Điều này ảnh hưởng đến khả năng duy trì quy trình sản xuất đồng bộ, nhất là trong cung ứng vật tư, hướng dẫn kỹ thuật và tổ chức thu hoạch.

Việc tận dụng rơm rạ cũng chưa phát huy hết tiềm năng do hoạt động thu gom, chế biến và tiêu thụ còn khó khăn, thị trường sản phẩm từ rơm chưa ổn định. Nếu thiếu đơn vị thu mua và phương án sử dụng phù hợp, việc thu gom phụ phẩm khó duy trì thường xuyên.

Ông Phạm Chí Thương cho biết, sản xuất lúa-tôm không chỉ phụ thuộc vào giống mà nguồn nước đóng vai trò rất quan trọng. Tuy nhiên nông dân, hợp tác xã không thể tự kiểm soát được chất lượng nguồn nước đầu vào cũng như đầu ra. Thủy lợi nội đồng mới chỉ đáp ứng nhu cầu cấp nước mà thiếu hệ thống xử lý nước thải sau quá trình canh tác kết hợp nuôi trồng.

Bên cạnh đó, hợp tác xã vẫn gặp khó khăn do chất lượng con giống chưa đồng đều. Đặc biệt, tôm, cua chưa có doanh nghiệp bao tiêu, chủ yếu bán qua thương lái nên giá cả bấp bênh.

Theo ông Phạm Chí Thương, hợp tác xã mong muốn có doanh nghiệp đồng hành lâu dài trong cung ứng giống, vật tư, hướng dẫn kỹ thuật, xây dựng thương hiệu và tiêu thụ sản phẩm. Bởi sản xuất xanh, sạch đòi hỏi nhiều công sức và chi phí hơn, nếu sản phẩm không có đầu ra hoặc giá bán không tương xứng thì người dân khó duy trì lâu dài.

Những hạn chế này cho thấy chuyển đổi phương thức canh tác không thể chỉ trông chờ vào sự thay đổi nhận thức và kỹ thuật của nông dân. Điều kiện sản xuất, năng lực tổ chức và khả năng hỗ trợ tại cơ sở cần được cải thiện để người dân có thể thực hiện quy trình mới một cách ổn định.

Thực tế cũng đặt ra yêu cầu phân vùng sản xuất phù hợp với điều kiện thủy lợi, sinh thái và tập quán canh tác. Khi các yếu tố đầu vào được bảo đảm, những mô hình đã chứng minh hiệu quả mới có thể được nhân rộng, tạo nền tảng cho việc tổ chức lại sản xuất lúa gạo theo hướng chất lượng cao, phát thải thấp.

Một vấn đề khác là khả năng tiếp cận tín dụng và các nguồn tài chính xanh. Nông dân, hợp tác xã cần nguồn lực để đầu tư, tổ chức lại sản xuất và đáp ứng yêu cầu của quy trình mới. Trong khi đó, lợi ích từ giảm phát thải chưa phải lúc nào cũng được chuyển hóa thành nguồn thu trực tiếp cho người sản xuất.

Tiến sỹ Trần Đại Nghĩa, Điều phối quốc gia, chuyên gia Tài chính khí hậu Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) tại Việt Nam thông tin: Chuyển đổi sang sản xuất lúa phát thải thấp, thích ứng với biến đổi khí hậu đang đặt ra nhu cầu đầu tư rất lớn, trong khi nguồn tài chính hiện có chưa đáp ứng được yêu cầu. Không chỉ thiếu vốn, lĩnh vực nông nghiệp ở Việt Nam còn gặp khó khăn trong việc tiếp cận các nguồn tài chính tư nhân do đặc thù sản xuất phân tán, rủi ro cao và khả năng tạo ra dòng tiền ổn định còn hạn chế./.

Bài cuối: Đẩy mạnh liên kết chuỗi giá trị