Không chỉ nổi bật bởi kiến trúc cổ độc đáo, chùa Bổ Đà còn lưu giữ vườn tháp được xác lập lớn nhất Việt Nam cùng kho mộc bản kinh Phật gần 300 năm tuổi, mang giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa.

Nằm dưới chân núi Phượng Hoàng, giữa không gian thanh bình của vùng đất Kinh Bắc, chùa Bổ Đà là một trong những danh lam cổ tự tiêu biểu của miền Bắc.

Không chỉ nổi bật bởi kiến trúc cổ độc đáo, ngôi chùa còn lưu giữ vườn tháp được xác lập lớn nhất Việt Nam cùng kho mộc bản kinh Phật gần 300 năm tuổi, mang giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa và Phật giáo.

Dấu ấn cổ kính của trung tâm Phật giáo vùng Kinh Bắc

Chùa Bổ Đà, còn gọi là Tứ Ân tự, chùa Quan Âm hay người dân địa phương thường gọi tắt là chùa Bổ, tọa lạc tại phường Vân Hà, tỉnh Bắc Ninh. Ngôi chùa nằm ở phía Bắc chân núi Phượng Hoàng, là một trong những trung tâm Phật giáo lớn của vùng Kinh Bắc xưa, gắn liền với sự phát triển của thiền phái Lâm Tế và Phật giáo Việt Nam.

Theo các tư liệu lịch sử, chùa được xây dựng từ thời Lý, khoảng thế kỷ 11. Đến thời vua Lê Dụ Tông (1720-1729), công trình được tu bổ, mở rộng, từng bước trở thành một trung tâm Phật giáo quan trọng, nơi đào tạo tăng ni và truyền bá Phật pháp trong khu vực.

Trải qua nhiều biến thiên của lịch sử, chùa Bổ Đà vẫn bảo lưu khá nguyên vẹn những nét kiến trúc truyền thống Việt cổ cùng hệ thống tài liệu, hiện vật và cổ vật có giá trị. Với tổng diện tích khoảng 51.784m², quần thể di tích được chia thành ba khu vực chính gồm khu vườn rộng khoảng 31.000m², khu nội tự khoảng 13.000m² và khu vườn tháp rộng 7.784m².

Điểm đặc biệt làm nên nét riêng của chùa Bổ Đà là lối kiến trúc “nội thông ngoại bế,” tạo nên không gian khép kín, trầm mặc và tĩnh lặng. Khác với nhiều ngôi chùa truyền thống ở miền Bắc, các công trình tại đây được bố trí liên hoàn, hài hòa với cảnh quan tự nhiên, sử dụng những vật liệu mộc mạc như gạch nung, ngói, tiểu sành và đất.

Đặc biệt, nhiều đoạn tường bao, cổng và công trình trong chùa được xây dựng bằng đất nện theo lối trình tường. Một số bức tường còn được tạo nên từ những chiếc tiểu sành xếp khéo léo, gợi liên tưởng đến làng gốm Thổ Hà nổi tiếng nằm cách đó không xa. Những vật liệu tưởng chừng giản dị ấy lại tạo nên vẻ đẹp độc đáo, vừa gần gũi với kiến trúc làng quê Bắc Bộ, vừa mang nét cổ kính, u tịch của chốn thiền môn.

Cổng chùa có nền lát đá muối với những phiến đá kích thước khác nhau, mang dáng dấp kiến trúc thời Nguyễn. Bước qua cổng, du khách sẽ bắt gặp không gian nội tự với gần 100 gian nhà liên hoàn, tạo thành một quần thể kiến trúc cổ kính, hài hòa và giàu giá trị nghệ thuật.

Vườn tháp cổ - nơi an nghỉ của hơn 1.200 nhà sư

Một trong những điểm nhấn đặc biệt của chùa Bổ Đà là khu vườn tháp cổ rộng gần 8.000m², nằm bên trái khu nội tự và vườn chùa, trải theo triền núi Bổ Đà.

Được xây dựng theo những quy định nghiêm ngặt của thiền môn, vườn tháp là nơi lưu giữ xá lị, tro cốt và nhục thân của các vị tăng ni thuộc dòng thiền Lâm Tế. Bao quanh khu vườn là hệ thống tường được tạo nên từ đá núi, gạch chỉ và đất, vừa bảo vệ không gian linh thiêng, vừa tạo nên vẻ đẹp cổ kính, tĩnh tại.

Theo thời gian, khu vườn đã hình thành hệ thống 107 ngôi tháp lớn nhỏ, xếp thành nhiều hàng, nhiều lớp. Phần lớn các tháp có kết cấu ba đến bốn tầng, cao khoảng 3-5m; riêng những ngôi tháp thờ các vị sư tổ có kích thước lớn và bề thế hơn.

Bên trong 107 ngôi tháp hiện lưu giữ mộ phần, xá lị và tro cốt của hơn 1.218 nhà sư thuộc thiền phái Lâm Tế từ nhiều vùng miền trên cả nước. Mỗi ngôi tháp không chỉ là nơi an nghỉ của các bậc tu hành mà còn ghi dấu lịch sử hình thành, phát triển của sơn môn Bổ Đà qua nhiều thế hệ.

Với quy mô, số lượng tháp và giá trị lịch sử đặc biệt, vườn tháp chùa Bổ Đà được đánh giá là một trong những vườn tháp cổ đẹp và lớn nhất Việt Nam.

Ngày 7/5/2016, Tổ chức Kỷ lục Việt Nam đã xác lập kỷ lục “Ngôi chùa có vườn tháp lớn nhất Việt Nam,” góp phần khẳng định vị thế độc đáo của di tích trong đời sống Phật giáo và văn hóa dân tộc.

Kho mộc bản kinh Phật gần 300 năm tuổi

Không chỉ sở hữu quần thể kiến trúc cổ và vườn tháp quy mô lớn, chùa Bổ Đà còn là nơi lưu giữ một kho tư liệu Phật giáo đặc biệt quý giá với gần 2.000 tấm mộc bản kinh Phật được khắc vào năm 1740, dưới triều vua Lê Cảnh Hưng.

Bộ mộc bản ra đời từ tâm nguyện của các vị tổ sư sáng lập và phát triển ngôi chùa, với mong muốn có một hệ thống kinh điển phục vụ việc truyền dạy Phật pháp, đồng thời lưu lại di sản Phật học cho các thế hệ sau. Nội dung các bản kinh thể hiện tư tưởng Phật giáo Việt Nam, đồng thời phản ánh sự giao thoa, tiếp biến giữa những dòng Phật giáo lớn ở châu Á, đặc biệt là ảnh hưởng của thiền phái Lâm Tế và Trúc Lâm.

Các tấm mộc bản chủ yếu được chế tác từ gỗ thị, có kích thước phổ biến dài 50-60cm, rộng 25-30cm, dày khoảng 2,5cm. Một số tấm có kích thước lớn hơn, lên tới 150cm. Trên bề mặt gỗ, các nghệ nhân xưa khắc kinh bằng chữ Hán, chữ Nôm và chữ Phạn, với đường nét tinh xảo, bố cục chặt chẽ.

Đáng chú ý, bên cạnh nội dung kinh văn, nhiều tấm mộc bản còn được trang trí bằng những hình khắc công phu về Đức Phật Tổ Như Lai, Quan Thế Âm Bồ Tát, các vị La Hán cùng nhiều họa tiết, hoa văn mang ý nghĩa biểu trưng cho triết lý nhà Phật.

Những đường nét chạm khắc không chỉ thể hiện trình độ kỹ thuật của nghệ nhân xưa mà còn phản ánh đời sống tín ngưỡng, tư tưởng và mỹ thuật Phật giáo qua từng thời kỳ.

Sau gần 300 năm, bộ mộc bản vẫn được bảo tồn khá nguyên vẹn. Đặc biệt, chất liệu gỗ thị có độ bền cao, ít bị mối mọt dù không sử dụng các loại hóa chất bảo quản. Hiện các tấm mộc bản được sắp xếp ngay ngắn trên tám giá gỗ trong khuôn viên chùa.

Với giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa và tư tưởng Phật giáo, bộ mộc bản chùa Bổ Đà được công nhận là Bảo vật quốc gia năm 2017. Đây không chỉ là di sản tư liệu quý mà còn là minh chứng sinh động cho quá trình truyền bá, phát triển Phật giáo cũng như nghệ thuật khắc in mộc bản của người Việt xưa.

Lễ hội chùa Bổ Đà - nét văn hóa đặc sắc vùng Kinh Bắc

Bên cạnh những giá trị nổi bật về kiến trúc, lịch sử và Phật giáo, chùa Bổ Đà còn là nơi lưu giữ, phát huy những nét đẹp văn hóa truyền thống thông qua lễ hội chùa Bổ Đà. Lễ hội đã được công nhận là Di sản Văn hóa phi vật thể quốc gia, tổ chức thường niên từ ngày 16-18/2 (âm lịch).

Đây là dịp để người dân và Phật tử tưởng niệm, tri ân công đức các vị Tổ sư đã có công khai sáng, xây dựng và phát triển sơn môn Bổ Đà; đồng thời thể hiện đạo lý “uống nước nhớ nguồn”, sự thành kính đối với các bậc tiền nhân và gìn giữ truyền thống Phật giáo của vùng Kinh Bắc.

Không chỉ mang ý nghĩa tín ngưỡng, lễ hội còn là không gian sinh hoạt văn hóa cộng đồng đặc sắc, nơi các giá trị văn hóa truyền thống được tái hiện và trao truyền qua nhiều thế hệ.

Điểm nhấn của lễ hội là các hoạt động diễn xướng Quan họ – loại hình nghệ thuật dân ca đặc trưng của vùng Kinh Bắc, đã được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

Sự kết hợp giữa không gian tâm linh cổ kính với những làn điệu Quan họ mượt mà, đằm thắm tạo nên nét riêng cho lễ hội chùa Bổ Đà. Qua đó, lễ hội không chỉ góp phần bảo tồn, phát huy giá trị di sản Phật giáo mà còn khẳng định sức sống của các loại hình văn hóa dân gian trong đời sống cộng đồng, làm phong phú thêm bản sắc văn hóa vùng đất Kinh Bắc.

Di sản văn hóa đặc sắc của vùng đất Kinh Bắc

Những giá trị nổi bật về lịch sử, kiến trúc, nghệ thuật, tôn giáo và cảnh quan đã đưa chùa Bổ Đà trở thành một trong những di tích tiêu biểu của vùng Kinh Bắc. Năm 1992, chùa được công nhận là Di tích lịch sử cấp quốc gia; đến năm 2016, di tích được xếp hạng Di tích Quốc gia đặc biệt.

Ngày 12/7/2025, tại kỳ họp lần thứ 47 của Ủy ban Di sản Thế giới UNESCO tổ chức tại Paris (Pháp), Quần thể Di tích và Danh thắng Yên Tử-Vĩnh Nghiêm-Côn Sơn, Kiếp Bạc chính thức được ghi danh là Di sản Văn hóa thế giới. Đây là di sản liên tỉnh đầu tiên theo mô hình “di sản chuỗi”, kết nối không gian văn hóa - tâm linh của 3 địa phương: Quảng Ninh, Bắc Ninh và Hải Phòng.

Trong quần thể này, chùa Vĩnh Nghiêm (phường Tân An) và chùa Bổ Đà (phường Vân Hà) được nhìn nhận là hai trung tâm Phật giáo quan trọng, có vai trò đặc biệt trong việc hình thành, duy trì và lan tỏa giá trị của Phật giáo Trúc Lâm - dòng thiền mang đậm bản sắc Việt Nam.

Ngày nay, chùa Bổ Đà không chỉ là chốn hành hương, chiêm bái của đông đảo tăng ni, Phật tử mà còn là điểm đến hấp dẫn đối với những người yêu thích lịch sử, kiến trúc và văn hóa truyền thống. Giữa nhịp sống hiện đại, ngôi cổ tự vẫn giữ được vẻ trầm mặc, thanh tịnh, lưu giữ những dấu tích quý báu của Phật giáo Việt Nam và góp phần làm nên bản sắc văn hóa đặc sắc của vùng đất Kinh Bắc./.