Trong đông y, chanh rừng là một vị thuốc quý trị cảm lạnh, giảm ho, tiêu đờm, loại quả này cũng được chế biến để làm gia vị chấm thịt gà, thịt vịt, làm nước giải khát…

Trong hơn 1.500 loài động, thực vật đang sinh trưởng tại khu vực núi Mẫu Sơn, Lạng Sơn, có một loại cây đặc biệt là đặc sản của đồng bào dân tộc thiểu số trong vùng, đó là cây chanh rừng.

Loại cây này chịu được lạnh, mọc ở độ cao từ 800m1.500m so với mực nước biển. Quả chanh rừng rất nhỏ, chỉ to hơn quả quất một chút, khi chín chuyển màu vàng, có vị ngọt bùi, rất thơm, đặc biệt có phần vỏ mỏng chứa nhiều tinh dầu, có thể ăn được cả vỏ, và rất ít hạt. Thu hoạch trong khoảng từ tháng 5 đến tháng 10 hàng năm.

Từ câu chuyện cổ tích đến OCOP 3 sao

Truyện xưa kể rằng, có chàng trai tên là A Lòi đi vào rừng tìm lá rừng về chữa bệnh cho mẹ bị bệnh ho lâu ngày không khỏi. Trải qua nhiều ngày mệt mỏi, anh ngồi nghỉ dưới gốc cây thì phát hiện quanh đó có rất nhiều quả chín rụng màu vàng.

Cho rằng trên rừng ngoài cây lá ngón thì không có cây gì ăn vào mà chết người được, anh mạnh dạn ăn thử, khi ăn quả xong chàng trai thấy đỡ mệt, đỡ khát nước, người tỉnh táo hẳn, quả có vị rất lạ vừa thanh, mát lại thơm.

Anh nghĩ rằng cây thuốc quý này có thể mang về cho mẹ, nên đã trèo lên cây hái rất nhiều quả mang về. Người mẹ ăn vào quả nhiên thấy trong người dễ chịu, không còn bị ngứa rát cổ. Sợ rằng mùa Đông lạnh lẽo cây sẽ không còn quả, bà nghĩ ra cách hái thật nhiều quả rồi ngâm muối để dùng dần.

Thấy loại quả tốt, mẹ con A Lôi đã chia sẻ cho bà con hàng xóm. Mọi người chọn những quả tốt nhất làm giống để trồng. Cây phát cho hoa, cho quả, mùi vị của quả có vị gần giống chanh ta nên được người dân gọi tên là Piều sùi kìm (quả chanh rừng). Từ đó, nhà nào cũng trồng 1,2 cây trước cửa nhà để lấy quả ăn và dùng làm thuốc chữa bệnh.

Tuy nhiên, dù chỉ là một câu chuyện cổ tích, nhưng người ta vẫn không thể bỏ qua giá trị dinh dưỡng và chữa bệnh của quả chanh rừng này. Trong đông y, chanh rừng là một vị thuốc quý trị cảm lạnh, giảm ho, tiêu đờm, loại quả này cũng được chế biến để làm gia vị chấm thịt gà, thịt vịt, làm nước giải khát…

Nhận thấy tiềm năng của quả chanh rừng, vào đầu năm 2020, Hợp tác xã nông trang sinh thái Mẫu Sơn đã đồng hành cùng người dân nhân giống mở rộng diện tích trồng, với tổng diện tích hợp tác xã quản lý là 11,5ha, được sản xuất theo tiêu chuẩn VietGAP, hàng năm cho sản lượng từ 8-10 tấn quả cung cấp cho thị trường.

Ban đầu, việc tiêu thụ chanh rừng gặp nhiều khó khăn, do giá cả không ổn định. Vào thời điểm thu hoạch rộ, nếu không bán được sớm, không chế biến kịp thời thì chanh rất dễ bị hư hỏng dẫn đến thất thu cho người dân.

Để giải quyết vấn đề này, hợp tác xã đã tìm giải pháp chế biến chanh rừng thành các sản phẩm như chanh rừng ngâm muối, ngâm mật ong, siro chanh rừng mật ong, ngâm măng ớt, nước rửa chén bát.

Trong đó, ô mai chanh rừng là sản phẩm được ưa chuộng đặc biệt vì tốt cho sức khỏe, lại ngon miệng, hấp dẫn. Để làm ô mai, chanh rừng sau khi thu hái được lựa chọn, phân loại kỹ, rửa sạch và hong khô.

Tiếp đó, quả được ngâm với muối trong khoảng 1 tuần theo tỷ lệ dựa trên kiến thức bản địa và bí quyết của đồng bào Dao Mẫu Sơn. Nhờ cách làm này, ô mai giữ được hàm lượng tinh dầu từ vỏ chanh, giàu vitamin C và có thể bảo quản tự nhiên trong thời gian nhất định

khi quả chanh bắt đầu se và nhăn nhẹ trên vỏ, chanh sẽ được tách hạt, sau đó đưa lên bếp sên thủ công cùng với mật ong, gừng ta và gừng đỏ (gừng núi). Cách làm này khá tốn thời gian và công sức, nhưng bù lại ô mai giữ được vị tròn đầy, độ dẻo chuẩn và hương thơm đặc trưng của chanh rừng. Ước tính trung bình 4-5 kg chanh rừng tươi sẽ chế biến được khoảng 1kg ô mai chanh rừng

Sau khi sên xong, ô mai chanh rừng có màu vàng óng, dẻo, vị chua ngọt đậm đà, cay nhẹ từ gừng, thơm mùi chanh và mật ong. Ô mai được để nguội, đóng hộp, dán tem và hoàn thiện bao bì trước khi đưa ra thị trường.

Hợp tác xã Nông trang sinh thái Mẫu Sơn đã xây dựng bộ nhận diện thương hiệu, công bố chất lượng sản phẩm, áp dụng mã truy xuất nguồn gốc điện tử và cam kết tuân thủ nghiêm ngặt các tiêu chuẩn an toàn thực phẩm đối với sản phẩm ô mai chanh rừng

Năm 2022, ô mai chanh rừng Mẫu Sơn được công nhận OCOP 3 sao, mở ra cơ hội đưa sản phẩm lên các kệ hàng đặc sản và chuỗi phân phối rộng hơn.

Chật vật bảo tồn nguồn gene quý

Vài năm trở lại đây, cây chanh rừng đã được trồng khắp núi Mẫu Sơn, trở thành hàng hóa được người dân đem ra chợ bán, đặc biệt là khách du lịch thập phương. Cây chanh rừng thích nghi tốt với điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng nơi đây, trở thành một trong những cây trồng mang lại thu nhập cho người dân.

Tuy nhiên, khoảng vài năm trở lại đây, nhiều diện tích chanh rừng có dấu hiệu thoái hóa, sâu bệnh, vàng lá, chết cây...

Xác định chanh rừng là giống cây đặc sản bản địa, có giá trị kinh tế cao cần được bảo tồn và phát triển, Sở Khoa học và Công nghệ đã đưa việc bảo tồn, phát triển nguồn gene chanh rừng vào nhiệm vụ khoa học cấp tỉnh.

Sở cũng tuyển chọn nhóm nghiên cứu do Tiến sỹ Đào Quang Nghị, nghiên cứu viên chính Viện Nghiên cứu rau quả (Gia Lâm – Hà Nội) làm chủ nhiệm triển khai đề tài “Nghiên cứu bảo tồn và phát triển nguồn gen cây chanh rừng tại Lạng Sơn.”

Đề tài được triển khai từ tháng 7/2021 đến tháng 12/2024. Sau khi có các dữ liệu khoa học quan trọng, nhóm đã xây dựng mô hình trồng mới giống chanh rừng tại xã Mẫu Sơn, huyện Lộc Bình với quy mô 1ha và triển khai 1 mô hình áp dụng đồng bộ các biện pháp kỹ thuật thâm canh tổng hợp vào sản xuất quy mô 1ha.

Kết quả cho thấy, sau hơn 3 năm trồng và chăm sóc vườn cây ghép sinh trưởng và phát triển tốt, bắt đầu bói quả. Vườn chanh áp dụng các biện pháp thâm canh cho quả to, đều, mẫu mã đẹp, năng suất đạt 12,7 tấn/ha, giá bán tại vườn là 28.000 đồng/kg; lãi thuần đạt hơn 228 triệu đồng/ha, trong khi vườn đối chứng kích thước quả không đồng đều, năng suất chỉ đạt 7,75 tấn/ha, giá bán 25.000 đồng/kg, lãi thuần đạt 148 triệu đồng/ha.

Từ những kết quả nghiên cứu được, nhóm đã xây dựng một bộ tài liệu và tổ chức tập huấn kỹ thuật nhân giống, trồng và chăm sóc cây chanh rừng Lạng Sơn cho 40 học viên là nông dân trồng chanh tại xã Mẫu Sơn, huyện Lộc Bình.

Từ kết quả được đánh giá cao của đề tài “Nghiên cứu bảo tồn và phát triển nguồn gene cây chanh rừng tại Lạng Sơn” của Hội đồng Khoa học tỉnh, việc đưa kết quả nghiên cứu vào sản xuất chanh rừng được kỳ vọng sẽ góp phần nâng cao năng suất, chất lượng sản phẩm của chanh rừng.

Chanh rừng là cây trồng gắn bó với đời sống và sinh kế của nhiều hộ dân ở Mẫu Sơn. Những kết quả bước đầu từ mô hình thử nghiệm đang mở ra tín hiệu tích cực, song cần tiếp tục được theo dõi, đánh giá để hoàn thiện.

Người dân Mẫu Sơn kỳ vọng những diện tích chanh rừng suy yếu sẽ từng bước được phục hồi, qua đó duy trì vùng cây trồng, bảo đảm sinh kế./.