Bến phà Gianh 2 đã được tôn tạo, chỉnh trang đồng bộ trên diện tích 2,8ha với nhiều hạng mục khang trang như: đền thờ, nhà trưng bày, nhà đón tiếp, cầu bán nguyệt, phà sắt và khuôn viên cảnh quan.

Nằm bên dòng sông Gianh (phường Bắc Gianh, Quảng Trị), Bến phà Gianh 2 từng là tuyến giao thông huyết mạch chi viện cho chiến trường miền Nam trong những năm kháng chiến chống Mỹ.

Với vị trí chiến lược đặc biệt quan trọng, nơi đây đã trở thành “tọa độ lửa,” hứng chịu hàng ngàn trận oanh tạc ác liệt, ghi dấu những hy sinh to lớn và ý chí kiên cường của quân và dân ta.

Sau hơn nửa thế kỷ, vùng đất năm xưa đã khoác lên mình diện mạo mới. Bến phà Gianh 2, thuộc Di tích quốc gia đặc biệt Bến phà Gianh đã được tôn tạo, chỉnh trang đồng bộ trên diện tích 2,8ha với nhiều hạng mục khang trang như: đền thờ, nhà trưng bày, nhà đón tiếp, cầu bán nguyệt, phà sắt và khuôn viên cảnh quan.

Toàn bộ khu vực được nâng nền gần 2m, tạo mặt bằng rộng rãi, khắc phục tình trạng ngập úng trước đây.

Ký ức về "tọa độ lửa"

Trong không gian tổng thể, khu Đền thờ được xây dựng trang nghiêm, là nơi tưởng niệm các anh hùng liệt sỹ. Các lối đi kết nối hài hòa giữa các hạng mục. Cầu bán nguyệt mềm mại bắc qua hồ tạo điểm nhấn kiến trúc, đồng thời mang ý nghĩa biểu tượng về sự nối tiếp giữa quá khứ và hiện tại.

Khuôn viên di tích được phủ xanh với nhiều loại cây tỏa bóng mát quanh năm. Dưới tán cây là những thảm cỏ xanh và các khóm hoa nở rực rỡ, được chăm sóc tỉ mỉ. Nhiều vị trí trồng cây hôm nay chính là những hố bom năm xưa, cho thấy sự hồi sinh mạnh mẽ của vùng đất từng bị tàn phá nặng nề.

Một trong những điểm nhấn nổi bật của Di tích quốc gia đặc biệt Bến Phà Gianh là thuyền hai đáy, biểu tượng của tuyến vận tải chiến lược trên biển được phục dựng theo tỷ lệ 1:1, dài 13,5m, nặng gần 20 tấn.

Hình ảnh con thuyền không chỉ giúp tái hiện lịch sử mà còn khơi gợi niềm tự hào về sự sáng tạo, mưu trí của quân và dân ta trong chiến tranh. Đây cũng là biểu tượng khắc ghi “Chiến thắng trận đầu trên sông Gianh ngày 2 và 5/8/1964 của lực lượng Hải quân nhân dân Việt Nam.”

Trở lại Bến phà Gianh 2 sau hơn nửa thế kỷ, cựu chiến binh Dương Ngọc Sơn (Trung đoàn 67, Đoàn 559) không giấu được xúc động khi ký ức về những ngày tháng bom đạn lại ùa về. Giọng ông chùng xuống khi kể về một lần vừa kịp gặp người Chỉ huy trận địa pháo bên bờ sông Gianh, thì chỉ ít phút sau, còi báo động dồn dập vang lên.

Ông Dương Ngọc Sơn kể lại: Máy bay trinh sát bay qua trước, rồi khoảng 10 phút sau, từng tốp máy bay quay lại, trút bom xuống. Những loạt bom dội thẳng vào bến phà, biến cả xe và phà thành đống đổ nát chỉ trong chớp mắt.

Khói lửa mù mịt, mặt sông dậy sóng, tiếng nổ chát chúa át cả tiếng người. Lúc đó tôi kịp đánh xe đi sơ tán, chứ nếu còn ở lại thì khó mà sống sót. Sau này quay lại mới biết chuyến phà hôm ấy có rất nhiều người đã không trở về.

Lời kể của người lính năm xưa không chỉ gợi lại một khoảnh khắc sinh tử, mà còn phần nào cho thấy sự khốc liệt đến tàn khốc của “tọa độ lửa” Bến phà Gianh, nơi mỗi chuyến qua sông đều phải đánh đổi bằng máu và sự hy sinh.

Theo thống kê, tại “tọa độ lửa” Bến phà Gianh đã có 114 người anh dũng hy sinh. Từ năm 1965-1972, khu vực này phải hứng chịu hơn 2.000 trận oanh tạc lớn nhỏ.

Cùng chung sự xúc động, cựu chiến binh Dương Khắc An (Trung đoàn pháo cao xạ 214) cho biết, kẻ thù tập trung đánh phá với cường độ dày đặc nhằm cắt đứt tuyến chi viện chiến lược cho tiền tuyến miền Nam.

Ở ngoài biển thì Hạm đội 7 bắn pháo vào, trên không thì B52 rải bom, máy bay áp sát liên tục. Bom đạn diễn ra hàng ngày, hàng giờ, có thể nói đây là chiến trường ác liệt nhất.

Ông Trần Đình Sơn, Chủ tịch Hội Cựu chiến binh phường Bắc Gianh, cho biết không chỉ là nơi hứng chịu bom đạn, bến phà Gianh còn là biểu tượng của tinh thần bám trụ kiên cường.

Quân và dân hai bờ sông đã bất chấp hiểm nguy, tham gia tải đạn, cứu thương, đảm bảo mạch giao thông thông suốt. Mỗi chuyến phà qua sông là một chiến công, góp phần quan trọng vào thắng lợi chung của cuộc kháng chiến chống Mỹ.

Tại Di tích quốc gia đặc biệt Bến phà Gianh, không gian Nhà Trưng bày hôm nay vẫn lưu giữ nhiều tư liệu, hiện vật quý giá. Những bức ảnh đen trắng đã ngả màu thời gian ghi lại cảnh vận chuyển hàng hóa tại bến đò Lao Ngang-Cảng Gianh năm 1972; hình ảnh Tổ rà phá bom từ trường trên sông Gianh năm 1968; hay những mảnh xác máy bay Mỹ bị bắn rơi... tất cả là những chứng tích lịch sử.

Đặc biệt, hình ảnh Đại tướng Võ Nguyên Giáp cùng Tư lệnh Đồng Sỹ Nguyên thăm hỏi cán bộ, chiến sĩ tại cầu Gianh tháng 3/1973 không chỉ mang giá trị tư liệu mà còn thể hiện sự quan tâm, động viên kịp thời của lãnh đạo đối với lực lượng nơi tuyến lửa. Bên cạnh đó, những hiện vật như: mảnh bom, bi đông, vỏ đạn, dụng cụ sinh hoạt... mỗi hiện vật, mỗi bức ảnh tại đây đều như một lát cắt lịch sử, giúp người xem hình dung rõ hơn về những năm tháng gian khổ nhưng đầy hào hùng. Không gian trưng bày vì thế không chỉ mang giá trị lưu giữ mà còn là nơi khơi dậy cảm xúc, hun đúc lòng yêu nước.

Địa chỉ đỏ giáo dục truyền thống cách mạng

Bà Đinh Thị Ngọc Lan, Bí thư Đảng ủy phường Bắc Gianh (Quảng Trị), khẳng định công trình tôn tạo Bến phà Gianh 2 được khởi công ngày 19/1/2026, thi công thần tốc trong thời gian gần 70 ngày với nguồn kinh phí xã hội hóa hơn 60 tỷ đồng. Đây là công trình có ý nghĩa rất lớn về văn hóa, lịch sử, là biểu tượng tri ân sâu sắc đối với những người con ưu tú đã hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc.

Đồng thời, dự án hướng tới khai thác hiệu quả di tích gắn với phát triển du lịch lịch sử-văn hóa, nâng cao hiệu quả công tác quản lý, bảo vệ di tích, qua đó đóng góp thiết thực vào phát triển kinh tế-xã hội bền vững của địa phương.

Trong dòng chảy tri ân và tiếp nối lịch sử, tối 18/4, chương trình nghệ thuật chính luận “Bản hùng ca trên sông” được tổ chức tại khu vực Bến phà 2, thuộc Di tích quốc gia đặc biệt Bến phà Gianh.

Chương trình do Đài Truyền hình Việt Nam phối hợp tổ chức, truyền hình trực tiếp trên kênh VTV1 với sự tham dự của lãnh đạo Đảng, Nhà nước, các bộ, ngành, lực lượng vũ trang và đông đảo Nhân dân.

Thông qua các tiết mục nghệ thuật kết hợp tư liệu lịch sử, chương trình sẽ tái hiện những chiến công vang dội tại Bến phà Gianh-Cảng Gianh, khẳng định vai trò chiến lược đặc biệt quan trọng của tuyến giao thông huyết mạch này trong kháng chiến, đồng thời lan tỏa thông điệp về hòa bình, tri ân và tiếp nối truyền thống.

Ngày nay, Di tích quốc gia đặc biệt Bến phà Gianh không chỉ mang diện mạo mới khang trang, xanh mát mà còn trở thành “địa chỉ đỏ” trong giáo dục truyền thống cách mạng. Đây là nơi để thế hệ trẻ tìm hiểu lịch sử, hun đúc lòng yêu nước; đồng thời là nơi để các cựu chiến binh trở lại, ôn lại những năm tháng chiến đấu gian khổ nhưng đầy vinh quang.

Trên “tọa độ lửa” năm xưa, những hàng cây xanh đã và đang vươn mình; những khóm hoa đã nở rực rỡ. Sự hồi sinh ấy là minh chứng cho sức sống bền bỉ, cho ý chí kiên cường của dân tộc Việt Nam, luôn vượt qua đau thương để hướng tới tương lai./.