Tại Việt Nam, thời đại số không chỉ mở ra những cơ hội phát triển mạnh mẽ mà còn đặt ra nhiều thách thức lớn đối với các cơ quan báo chí, đội ngũ nhà báo và cả công chúng.

Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, bài viết “Báo chí cách mạng Việt Nam trong thời đại số” của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã truyền đi thông điệp sâu sắc về trách nhiệm, bản lĩnh và sứ mệnh của báo chí cách mạng.

Đây là nguồn động viên, cổ vũ để đội ngũ những người làm báo tiếp tục đổi mới, sáng tạo, giữ vững niềm tin và khẳng định vai trò dẫn dắt thông tin trong thời đại mới.

Trong bài viết, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã đề cập đến nhiều nội dung và vấn đề quan trọng; trong đó nhấn mạnh thời đại số vừa tạo ra những cơ hội lớn, vừa đặt ra những thách thức không nhỏ đối với báo chí. Điều này đang được nhiều người quan tâm, tâm đắc và đánh giá là một vấn đề thực sự “nóng,” có ý nghĩa lớn đối với lĩnh vực báo chí ở Việt Nam.

Cơ hội lớn cho báo chí

Tại Việt Nam, thời đại số không chỉ mở ra những cơ hội phát triển mạnh mẽ mà còn đặt ra nhiều thách thức lớn đối với các cơ quan báo chí, đội ngũ nhà báo và cả công chúng.

Đây vừa là thời cơ để báo chí Việt Nam khẳng định vai trò dẫn dắt thông tin, vừa là phép thử về năng lực thích ứng trong một môi trường truyền thông đầy biến động.

Thời đại số đã mang lại những cơ hội vô cùng to lớn cho báo chí Việt Nam cũng như báo chí nhiều nước trên thế giới. Nếu như trước đây, việc truyền tải thông tin phụ thuộc nhiều vào báo in, phát thanh hoặc truyền hình với những giới hạn về không gian và thời gian, thì ngày nay internet đã giúp thông tin được lan tỏa nhanh chóng tới hàng triệu người chỉ trong vài giây. Khoảng cách địa lý gần như bị xóa bỏ. Người dân ở bất cứ đâu cũng có thể tiếp cận tin tức mới nhất thông qua điện thoại thông minh, máy tính bảng hay các nền tảng trực tuyến.

Nhà báo Lê Vũ Hội, Phó Trưởng ban Biên tập Tin Kinh tế, Thông tấn xã Việt Nam, cho rằng một trong những cơ hội nổi bật nhất mà thời đại số mang lại là khả năng tiếp cận công chúng rộng lớn hơn bao giờ hết.

Các cơ quan báo chí không còn bị giới hạn trong phạm vi phát hành truyền thống mà có thể kết nối với độc giả trên phạm vi toàn quốc và quốc tế.

Thông qua website, ứng dụng di động, mạng xã hội và các nền tảng số khác, báo chí Việt Nam có thể đưa thông tin đến nhiều đối tượng công chúng với tốc độ nhanh và chi phí thấp hơn rất nhiều so với trước đây.

“Trong thời kỳ đại dịch COVID-19, các cơ quan báo chí như Thông tấn xã Việt Nam, Báo Nhân Dân, VnExpress, Thanh Niên... đã phát huy tối đa lợi thế của nền tảng số để cập nhật liên tục tình hình dịch bệnh. Những bản tin theo thời gian thực, các đồ họa trực quan về số ca nhiễm, tỷ lệ tiêm vaccine và hướng dẫn phòng, chống dịch đã giúp người dân tiếp cận thông tin nhanh chóng, chính xác và kịp thời. Đây là minh chứng rõ ràng cho sức mạnh của báo chí số trong việc phục vụ lợi ích cộng đồng,” nhà báo Lê Vũ Hội chia sẻ.

Bên cạnh đó, công nghệ số còn tạo điều kiện để báo chí đổi mới phương thức thể hiện nội dung.

Nếu như trước đây, tin tức chủ yếu được trình bày dưới dạng văn bản và hình ảnh tĩnh thì hiện nay, báo chí đa phương tiện đã trở thành xu hướng tất yếu.

Video, podcast, infographic, livestream, thực tế ảo và trí tuệ nhân tạo đang giúp thông tin trở nên sinh động, hấp dẫn và dễ tiếp cận hơn với công chúng.

Vài năm trước, Báo Nhân Dân đã gây tiếng vang lớn với dự án ứng dụng công nghệ thực tế tăng cường (AR) trong các ấn phẩm đặc biệt nhân kỷ niệm những sự kiện trọng đại của đất nước.

Chỉ cần sử dụng điện thoại thông minh quét vào trang báo, độc giả có thể xem video, hình ảnh và các tư liệu sống động. Đây là một bước tiến quan trọng, cho thấy báo chí Việt Nam đang từng bước bắt kịp xu hướng truyền thông hiện đại của thế giới.

Không chỉ mở rộng khả năng tiếp cận thông tin, thời đại số còn tạo ra cơ hội tương tác hai chiều giữa báo chí và công chúng. Trước đây, độc giả chủ yếu tiếp nhận thông tin một chiều từ cơ quan báo chí. Ngày nay, họ có thể bình luận, chia sẻ, phản hồi và thậm chí tham gia vào quá trình sản xuất nội dung. Điều này giúp báo chí hiểu rõ hơn nhu cầu của công chúng, từ đó nâng cao chất lượng sản phẩm báo chí.

Một cơ hội khác không thể không nhắc tới là khả năng khai thác dữ liệu lớn và ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong hoạt động báo chí. Các công nghệ hiện đại giúp phân tích hành vi người dùng, dự báo xu hướng dư luận, cá nhân hóa nội dung và hỗ trợ quá trình sản xuất tin, bài.

Điều này góp phần nâng cao hiệu quả hoạt động của các cơ quan báo chí trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt.

Đặt ra nhiều thách thức

Tuy nhiên, bên cạnh những cơ hội rộng mở, thời đại số cũng đặt ra nhiều thách thức nghiêm trọng đối với báo chí Việt Nam. Thách thức đầu tiên và cũng là lớn nhất chính là sự cạnh tranh khốc liệt từ mạng xã hội và các nền tảng truyền thông mới.

Ngày nay, bất kỳ ai sở hữu điện thoại thông minh cũng có thể trở thành người đưa tin. Thông tin được đăng tải liên tục trên Facebook, YouTube, TikTok hay các nền tảng trực tuyến khác với tốc độ vượt xa báo chí truyền thống.

Theo ông Nguyễn Quang Vũ, Phó Giám đốc Trung tâm Nội dung số và Truyền thông (VNA Media), Thông tấn xã Việt Nam, báo chí Việt Nam đang đứng trước bối cảnh thay đổi mạnh mẽ.

Theo ông, công chúng đã thay đổi cách tiếp cận thông tin; họ không còn “xem” tin tức theo lịch phát sóng mà “tiêu thụ” nội dung qua màn hình dọc, theo thuật toán gợi ý.

Ai nắm được thuật toán, người đó nắm quyền phân phối nội dung; cơ quan báo chí nếu chỉ “ở nhờ” trên các nền tảng sẽ dần mất quyền chủ động tiếp cận chính công chúng của mình.

“Hiện nay, kinh tế báo chí đang bị xói mòn khi quảng cáo dịch chuyển mạnh sang các nền tảng số, trong khi các nguồn thu truyền thống suy giảm nhanh hơn tốc độ hình thành nguồn thu mới.

Đặc biệt, môi trường thông tin ngày càng nhiễu loạn bởi tin giả và nội dung do AI tạo ra, đặt ra yêu cầu báo chí chính thống phải đủ năng lực dẫn dắt, kiến tạo niềm tin chứ không chỉ đơn thuần đưa tin,” ông Nguyễn Quang Vũ chia sẻ.

Cũng theo các nhà nghiên cứu, báo chí chính thống đang đứng trước áp lực rất lớn trong việc giữ chân độc giả. Nhiều người có xu hướng tiếp nhận thông tin từ mạng xã hội vì tính nhanh chóng và tiện lợi, dù nguồn tin đó chưa được kiểm chứng. Trong cuộc đua về tốc độ, báo chí nếu không đổi mới sẽ dễ bị tụt hậu và đánh mất vai trò dẫn dắt dư luận.

Nhà báo Trần Tiến Duẩn, Tổng Biên tập Báo điện tử VietnamPlus, Thông tấn xã Việt Nam, cho hay nhà báo hiện đại không chỉ cần kỹ năng viết và xử lý thông tin mà còn phải thành thạo công nghệ, biết sản xuất video, thiết kế đồ họa, khai thác dữ liệu và sử dụng các công cụ trí tuệ nhân tạo.

Quá trình chuyển đổi số đòi hỏi các cơ quan báo chí phải đầu tư mạnh mẽ cho đào tạo nhân lực, đổi mới tư duy quản lý và xây dựng môi trường làm việc phù hợp với xu thế mới.

Đối với Báo VietnamPlus, nhiều năm qua, đơn vị đã hoàn thiện hệ sinh thái trên mọi nền tảng số, chú trọng lấy dữ liệu độc giả làm trung tâm. Báo đã thu thập dữ liệu độc giả bằng các công cụ ứng dụng công nghệ tự động hóa nhằm xây dựng chiến lược nội dung phù hợp.

Tòa soạn cũng chủ động áp dụng công nghệ tự động hóa (Automation) và trí tuệ nhân tạo (AI) vào quản trị và sản xuất các sản phẩm báo chí. Báo sử dụng trí tuệ nhân tạo tạo sinh (Generative AI) để tạo ảnh minh họa, xây dựng biểu đồ; phát triển hệ thống kiểm tra chính tả, tìm kiếm dữ liệu; tổng hợp thông tin, phân tích xu hướng, gợi ý tiêu đề và xây dựng dàn ý thông qua các công cụ trợ lý AI.

Đồng thời, báo luôn chủ động mở rộng quan hệ với các đối tác công nghệ trong và ngoài nước, không ngừng tìm tòi, sáng tạo để cải tiến phương thức đưa tin, cho ra đời các sản phẩm thông tin - công nghệ mới.

Có thể nói, thời đại số đang mở ra một chương mới cho báo chí Việt Nam. Cơ hội là rất lớn nhưng thách thức cũng chưa từng có tiền lệ. Trong dòng chảy mạnh mẽ của công nghệ, báo chí không thể đứng ngoài cuộc.

Chỉ bằng sự đổi mới không ngừng, bản lĩnh nghề nghiệp vững vàng và tinh thần phụng sự xã hội, báo chí Việt Nam mới có thể khẳng định vị thế của mình, tiếp tục là tiếng nói tin cậy của nhân dân, là cầu nối giữa Đảng, Nhà nước với nhân dân và là lực lượng tiên phong trên mặt trận tư tưởng, văn hóa trong thời đại số.

Chính những thử thách hôm nay sẽ trở thành động lực để báo chí Việt Nam vươn lên mạnh mẽ hơn, chuyên nghiệp hơn và nhân văn hơn trong tương lai./.