Khánh Linh

Bộ Ngoại giao

Đánh giá về tình hình thế giới, Đại hội XIII đã nhận định “thế giới đang trải qua những biến động to lớn, diễn biến rất nhanh chóng, phức tạp, khó dự báo”. Thực tế thời gian qua, nổi lên những điểm sau:

1. Cạnh tranh nước lớn thay đổi sắc thái rõ rệt so với giai đoạn trước, mặt cạnh tranh trở thành chủ đạo dù vẫn đan xen với hợp tác

Cạnh tranh Mỹ - Trung là cạnh tranh chiến lược nước lớn lâu dài giữa một bên là cường quốc tại vị muốn bảo vệ ngôi vị số một và một bên là là cường quốc mới nổi muốn xác lập vai trò. Nhìn rộng ra, Mỹ muốn bảo vệ trật tự thế giới tự do do Mỹ lãnh đạo, còn Trung Quốc và Nga muốn thay đổi trật tự do Mỹ chi phối, thiết lập trật tự thế giới mới có lợi hơn cho sự trỗi dậy của Trung Quốc và sự phục hồi của Nga. Trật tự mới này do ai lãnh đạo, có phải Trung Quốc là duy nhất không, hay Nga là duy nhất thì chưa bao giờ hai nước này đề cập. Tuy nhiên, tối thiểu thì trong trật tự đó, Trung Quốc và Nga phải là những nước lớn ít nhất có vị trí, tiếng nói ngang hàng với Mỹ; không chất nhận Mỹ ở “cửa trên”. Quá trình hình thành trật tự mới này sẽ không thể diễn ra trong 1, 2 năm mà sẽ là cả quá trình lâu dài.

Cạnh tranh giữa Mỹ và Trung Quốc là mối quan hệ chủ đạo chi phối quan hệ quốc tế hiện nay, diễn ra toàn diện, gay gắt trên tất cả các lĩnh vực, từ kinh tế, chính trị đến cả cạnh tranh ý thức hệ, mô hình về quản trị, phát triển, hệ thống trật tự quốc tế, luật chơi toàn cầu… Nguy cơ phân tách giữa Mỹ và Trung Quốc có thể dẫn đến hình thành hai hệ thống với chuẩn mực riêng về công nghệ, chuỗi cung ứng, tài chính, tiền tệ, kinh tế số, dữ liệu… Tuy nhiên, quan hệ Mỹ - Trung chưa dẫn đến phân tách hoàn toàn hay phân cực, đối đầu toàn diện như thời Chiến tranh Lạnh do sự phụ thuộc, đan xen về lợi ích sâu sắc. Hai bên đang thăm dò giới hạn của nhau, từng bước xác định nguyên tắc mới cho cạnh tranh, quản lý và hạn chế rủi ro, tìm cách hợp tác trong các vấn đề chung lợi ích, giới hạn đỏ là tránh đối đầu dẫn đến đổ vỡ quan hệ.

Bên cạnh cặp quan hệ chủ đạo là Mỹ - Trung, quan hệ Mỹ - Nga chứng kiến nỗ lực cải thiện từ phía Mỹ tuy mặt cạnh tranh vẫn là chủ đạo. Trong năm 2021, hai bên duy trì trao đổi thường xuyên ở nhiều cấp và tổ chức gặp Thượng đỉnh, ra Tuyên bố chung về “ổn định chiến lược”, nhằm xây dựng quan hệ hai nước “ổn định, có thể đoán định”. Tuy nhiên, cuộc khủng hoảng hiện nay tại Ukraine đã đẩy quan hệ Mỹ - Nga xuống mức thấp nhất trong nhiều năm qua.

Nga và Trung Quốc có xu hướng hợp tác chặt chẽ hơn trước sức ép của Mỹ với mỗi nước; lãnh đạo hai nước tuyên bố quan hệ Trung - Nga ở mức “tốt đẹp nhất trong lịch sử”, “không có giới hạn, vùng cấm hay mức trần”. Quan hệ cá nhân lãnh đạo hai nước rất tốt đẹp, Tổng thống Putin và Chủ tịch Tập Cận Bình đã gặp nhau hơn 30 lần trong 10 năm qua, thường xuyên điện đàm, trao đổi chiến lược. Chuyến thăm Trung Quốc vừa rồi và ký “Tuyên bố chung về quan hệ quốc tế thời đại mới và phát triển bền vững toàn cầu” của Tổng thống Nga Putin có ý nghĩa quan trọng trong bối cảnh Trung Quốc chịu sự tẩy chay của phương Tây đối với Olympic Bắc Kinh và sau chuyến thăm không lâu, Nga đã triển khai “Chiến dịch quân sự đặt biệt” đới với Ukraine.

Quan hệ giữa Mỹ và đồng minh với Trung Quốc và Nga có chiều hướng xấu đi. Các nước nghi ngại ý đồ lâu dài, coi Trung Quốc là “thách thức mang tính hệ thống”, phê phán hành động, phản ứng với “ngoại giao chiến lang” của Trung Quốc. Nghị viện Châu Âu dừng phê chuẩn Hiệp định đầu tư toàn diện EU - Trung Quốc (CAI). Quan hệ Nga - EU/NATO ở mức thấp nhất kể từ Chiến tranh Lạnh; EU tăng cường trừng phạt kinh tế đối với Nga. Với căng thẳng hiện nay xung quanh vấn đề Ukraine, các nước phương Tây khẳng định sẽ khiến Nga phải trả giá đắt, áp đặt nhiều lệnh trừng phạt mạnh mẽ nhất từ trước đến nay đối với Nga. 

2. Khu vực Châu Á - Thái Bình Dương và Ấn Độ Dương ngày càng khẳng định vai trò là trung tâm địa chính trị, kinh tế, an ninh của thế giới, song cũng tiềm ẩn nhiều bất ổn

Bất chấp xu hướng bảo hộ những năm gần đây, khu vực Châu Á - Thái Bình Dương và Ấn Độ Dương tiếp tục phát triển năng động, là thị trường hấp dẫn hàng đầu với các nhà đầu tư, tâm điểm của các liên kết kinh tế mới, thể hiện rõ qua việc hình thành, triển khai các Thỏa thuận Thương mại tự do (FTA) thế hệ mới như CPTPP và các đối tác số (như Hiệp định Đối tác kinh tế số giữa Chile - Singapore - New Zealand, giữa Úc và Singapore).

Khu vực cũng nổi lên là địa bàn trọng điểm của cạnh tranh chiến lược nước lớn, tập trung các tập hợp lực lượng đa dạng với vai trò chủ đạo rõ nét của Mỹ và Trung Quốc:

+ Mỹ đẩy mạnh thực chất hơn chiến lược Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương, Nhóm "bộ tứ kim cương" (QUAD), gồm Mỹ, Úc, Nhật, Ấn Độ, đồng thời định hình một số tập hợp lực lượng mới (Mỹ, Anh và Australia ra thông báo chính thức về thiết lập mối quan hệ đối tác an ninh ba bên (gọi tắt là AUKUS); ở Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương, sáng kiến các Nguyên tắc biển Tây Thái Bình Dương, Khuôn khổ Đối tác Kinh tế tại khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương…).

+ Trung Quốc đẩy mạnh Sáng kiến Phát triển toàn cầu (GDI), Vành đai Con đường, Mê Công - Lan Thương; phối hợp với Nga phản ứng mạnh mẽ trước các tập hợp lực lượng của Mỹ.

Điểm mới hiện nay là cả Trung Quốc và Mỹ đều quan tâm hơn đến nhu cầu của các nước trong khu vực, trong đó có ASEAN, điều chỉnh các sáng kiến tập hợp lực lượng cho phù hợp. Việc Mỹ đề xuất thành lập Khuôn khổ Đối tác Kinh tế tại khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương phần nào thể hiện sự coi trọng đối với các đồng minh, đối tác tại khu vực, cũng một phần là kết quả vận động tích cực của ta suốt thời gian qua.

Trong bối cảnh đó, xu hướng tự chủ chiến lược của các nước vừa và nhỏ gia tăng, trong đó đáng chú ý là việc các nước như Nhật Bản, Ấn Độ, Anh, EU và một số nước thành viên EU đẩy mạnh chuyển trọng tâm chiến lược sang khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương, cố gắng giữ thế độc lập, tự chủ, không chọn bên, thích ứng với cạnh tranh Mỹ - Trung, đồng thời gia tăng các tập hợp lực lượng riêng theo lĩnh vực. Hầu hết các nước vừa và nhỏ đều tính toán thực dụng, cân bằng chiến lược giữa các nước lớn; một số thúc đẩy các sáng kiến theo vấn đề, lĩnh vực có lợi ích.

Các điểm nóng trong khu vực diễn biến khó lường, tiềm ẩn nguy cơ căng thẳng do cạnh tranh nước lớn:

+ Tình hình Biển Đông tiếp tục phức tạp; cả Trung Quốc và Mỹ đều tăng cường các hoạt động của tàu thuyền quân sự. Trong đó, Trung Quốc củng cố yêu sách cả trên thực địa và ngoại giao, pháp lý; thúc đẩy chiến thuật “vùng xám”; ngăn cản các nước bên ngoài, nhất là Mỹ, can dự vào Biển Đông. Mỹ tiếp tục đề cao duy trì “trật tự dựa trên luật lệ” ở Biển Đông, tăng cường hiện diện trên thực địa và phối hợp với đồng minh, đối tác.

+ Đáng chú ý, vấn đề Đài Loan hiện nay được coi là điểm nóng tiềm ẩn nguy cơ xung đột Mỹ - Trung lớn nhất, là phép thử quan trọng nhất cho khả năng quản lý quan hệ Mỹ - Trung. Trung Quốc tăng cường các hoạt động “vùng xám” nhằm gây áp lực với Đài Loan, ngăn cản Đài Loan tiến tới tuyên bố “độc lập”; thời gian qua, Trung Quốc điều động máy bay quân sự đi vào Vùng nhận dạng phòng không (ADIZ) của Đài Loan với tần suất dày đặc, kỷ lục lên đến 56 máy bay một ngày. Trong khi đó, Mỹ kiên quyết phản đối việc đơn phương thay đối nguyên trạng eo biển Đài Loan, không thay đổi chính sách một Trung Quốc nhưng dần khẳng định cam kết bảo vệ Đài Loan nếu bị tấn công. Năm 2021 được coi là năm căng thẳng nhất tại eo biển Đài Loan; có thời điểm, cả chiến đấu cơ Trung Quốc và chiến hạm Mỹ cùng xuất hiện tại đây. Khả năng xảy ra xung đột quy mô lớn không cao, song không loại trừ khả năng tính toán sai dẫn đến xung đột cục bộ.

+ Vấn đề Myanmar diễn biến phức tạp trong nhiều năm qua, và mới đây nhất là sự kiện chính biến đầu năm 2021 - đang là thử thách lớn đối với đoàn kết của ASEAN.

+ Vấn đề phi hạt nhân hóa bán đảo Triều Tiên tiếp tục bế tắc, quan hệ liên Triều và Mỹ - Triều tiếp tục căng thẳng; trong khi đó Triều Tiên tiếp tục triển khai các vụ phóng tên lửa.

3. ASEAN được các nước lớn coi trọng, song đang trải qua giai đoạn khó khăn nhất trong nhiều năm qua do tác động đồng thời của dịch bệnh, các nước lớn tăng cường lôi kéo và vấn đề Myanmar

ASEAN đẩy mạnh triển khai Tầm nhìn Cộng đồng đến 2025, bắt đầu thảo luận xây dựng Tầm nhìn sau 2025; tiếp tục mở rộng và nâng cấp quan hệ với các đối tác: đã thiết lập quan hệ Đối tác phát triển với Chi-lê (2019), Pháp, Ý (2020) và Đối thoại với Anh (2020); nâng cấp quan hệ lên Đối tác Chiến lược với EU (2020), Đối tác Chiến lược toàn diện với Úc và Trung Quốc (2021). Trong bối cảnh các nước lớn gia tăng quan tâm, can dự, đề cao vai trò trung tâm của ASEAN ở khu vực, ASEAN đứng trước cơ hội tiếp tục tranh thủ nguồn lực, hỗ trợ từ các đối tác và khẳng định vai trò, tiếng nói trong các vấn đề khu vực và quốc tế.

Tuy nhiên, ASEAN cũng đang trải qua giai đoạn khó khăn nhất trong nhiều năm qua:

+ Vấn đề Myanmar hiện là một trong những thách thức lớn nhất đối với hình ảnh, uy tín của Hiệp hội.

Lần đầu tiên Hội nghị Cấp cao ASEAN (38, 39) không có đủ đại diện của 10 nước thành viên do vấn đề Myanmar. Chuyến thăm Mi-an-ma của Thủ tướng Campuchia Hun Sen trên cương vị Chủ tịch ASEAN 2022 (7/01/2022) cũng gây ra tranh cãi và quan điểm trái chiều trong ASEAN. Nếu vấn đề tham dự của Myanmar tại ASEAN không được xử lý sớm sẽ ảnh hưởng đến hoạt động cũng như sự đoàn kết và vai trò trung tâm của ASEAN. Về phần mình, Việt Nam đã có nhiều đóng góp tích cực và cân bằng trong xử lý vấn đề Myanmar, trong đó nhấn mạnh ASEAN tiếp tục nỗ lực hỗ trợ Myanmar tìm giải pháp khả thi, bền vững cho khủng hoảng hiện nay thông qua thực hiện Đồng thuận 5 điểm, nhất là cần đạt tiến triển thực chất trong công tác của Đặc phái viên và tiếp tục hỗ trợ nhân đạo của ASEAN cho người dân Myanmar.

+ Một số nước thành viên chủ chốt như Thái Lan, Malaysia, Indonesia đối mặt nhiều phức tạp chính trị - xã hội nội bộ trong bối cảnh đại dịch Covid-19; Lào gặp khó khăn lớn về kinh tế, nợ công cao (nợ Trung Quốc 9 tỷ USD trong tổng số nợ 13 tỷ USD).

+ ASEAN cũng gặp thách thức trong việc duy trì đoàn kết, vai trò trung tâm trước sự lôi kéo, tập hợp lực lượng của các nước lớn và trong xử lý các vấn đề phức tạp, nhạy cảm như Biển Đông, Mê Công.

Chỉ đơn cử hai khía cạnh: Về kinh tế, những khó khăn về kinh tế - xã hội và chống dịch càng khiến Đông Nam Á có nguy cơ phụ thuộc kinh tế vào nước lớn nhiều hơn. Về chính trị - ngoại giao, việc triển khai chính sách đối ngoại của nước lớn ở khu vực và ảnh hưởng của các nước lớn đối với các thành viên ASEAN có thể gây chia rẽ nội bộ, khiến việc đạt đồng thuận trong ASEAN cần nhiều công sức hơn.

4. Các vấn đề an ninh toàn cầu diễn biến phức tạp hơn; chủ nghĩa đa phương và luật pháp quốc tế được coi trọng, nhưng đứng trước rất nhiều thách thức

Xung đột vũ trang, nhiều điểm nóng an ninh tại các khu vực Châu Á - Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương, Châu Âu, Trung Đông, châu Phi tiếp tục diễn biến phức tạp do cạnh tranh nước lớn, tranh chấp lãnh thổ hoặc các vấn đề chính trị - xã hội, tôn giáo, sắc tộc.

Các vấn đề an ninh phi truyền thống, đặc biệt là dịch bệnh, biến đổi khí hậu trở thành vấn đề lớn toàn cầu, tác động toàn diện, sâu sắc đến đời sống quốc tế, đòi hỏi các nước dành nhiều nguồn lực để ứng phó.

+ Đại dịch Covid-19 làm đảo lộn tất cả các mặt của đời sống xã hội, tác động sâu sắc, gây ra nhiều cuộc khủng hoảng về kinh tế, chính trị, xã hội trên toàn cầu.

+ Về vấn đề biến đổi khí hậu, thế giới đã đạt đồng thuận chung rằng đây là thách thức nghiêm trọng và trực tiếp của nhân loại. Tổng Thư ký Liên Hợp quốc đã tuyên bố, thế giới chỉ có được 10 năm nữa (đến khoảng năm 2030) để hành động; nếu không thì việc trái đất nóng lên sẽ không thể đảo ngược được nữa. Việt Nam là một trong những nước chịu tác động nặng nề nhất của biến đổi khí hậu, ước tính thiệt hại có thể lên đến 1,5% GDP.

Nhận định chung cho rằng, chủ nghĩa đa phương thời gian qua có dấu hiệu “khởi sắc” bởi nước Mỹ dưới thời Biden đã trở lại với chủ nghĩa đa phương và các thể chế đa phương như WHO thời gian qua đã phát huy hiệu quả trong phòng chống Covid-19. Tại Hội nghị COP 26 vừa qua, nhiều nước, trong đó có Việt Nam đã đưa ra những cam kết cụ thể về giảm phát thải. Nhưng nếu nhìn rộng ra, cần phải thấy giá trị của chủ nghĩa đa phương là tự thân chứ không phụ thuộc vào ý chí của các nước lớn. Chủ nghĩa đa phương và các thể chế đa phương vẫn là phương thức hữu hiệu nhất để bảo đảm lợi ích chung, lợi ích phổ quát của các quốc gia trong cộng đồng quốc tế.

- Tuy nhiên, luật pháp quốc tế và chủ nghĩa đa phương tiếp tục gặp thách thức từ chủ nghĩa dân tộc cực đoan, chủ nghĩa đơn phương, chính trị cường quyền và cạnh tranh nước lớn. Các thể chế như Liên Hợp quốc, WTO, IMF, WB, APEC… vẫn phát huy vai trò quan trọng thúc đẩy hợp tác quốc tế, điều phối nỗ lực ứng phó với các thách thức chung, tuy nhiên đều đang đứng trước yêu cầu cải tổ, nâng cao năng lực quản trị và xử lý các thách thức toàn cầu và tại các khu vực. Bên cạnh đó, hiện đang diễn ra quá trình thiết lập các quy tắc, luật lệ quốc tế mới, trong đó các mô hình hợp tác tiểu đa phương ngày càng linh hoạt và phổ biến hơn, với mức độ thể chế hóa thấp, dựa trên lợi ích thiết thực, chuyên môn hóa theo lĩnh vực, hợp tác tay ba, tay tư…

5. Kinh tế thế giới phục hồi nhưng không đồng đều và còn tiềm ẩn nhiều rủi ro; đang chuyển đổi mạnh mẽ chưa từng thấy

Do tác động nghiêm trọng của đại dịch Covid-19 làm cung cầu đình trệ, các chuỗi cung ứng, sản xuất bị đứt gãy, suy giảm tăng trưởng kinh tế…, sự phục hồi kinh tế thế giới không đồng đều, phụ thuộc vào khả năng kiểm soát dịch bệnh, tiêm chủng vắc-xin cũng như khả năng thích ứng, điều chỉnh và chuyển đổi trạng thái của mỗi nước. Nhiều rủi ro xuất hiện như nợ công, lạm phát tăng cao, năng lượng thiếu hụt, khoảng cách giàu nghèo, bất bình đẳng xã hội ngày càng lớn.

Trong bối cảnh đó, các nước điều chỉnh, thích ứng, tạo lập các nền tảng và động lực tăng trưởng mới và bền vững hơn, trong đó công nghệ, hạ tầng và nguồn nhân lực là những yếu tố góp phần thay đổi về chất tiềm lực quốc gia. Năm 2021, nổi lên 3 xu hướng là “Số, Xanh và Tự cường”:

+ Các nước gia tăng đổi mới, sáng tạo trên nền tảng số và khoa học công nghệ; chú trọng cơ sở hạ tầng vật lý, chuyển đổi và kết nối số, công nghệ cao; liên kết kinh tế thương mại kiểu mới và nhất là trong vấn đề liên kết số, thương mại số; đào tạo lao động để thích ứng với môi trường làm việc mới.

+ Chú trọng phát triển xanh, bền vững, bao trùm, chuyển đổi xanh; thể chế hóa, nội luật hóa các cam kết về biến đổi khí hậu. Liên Hợp quốc xác định 2021 - 2030 là Thập kỷ về phục hồi hệ sinh thái.

+ Đề cao tự lực, tự cường để sẵn sàng thích ứng; hài hòa giữa tăng trưởng với ổn định vĩ mô và an sinh xã hội; sắp xếp lại chuỗi cung thiết yếu, “khu vực hóa” chuỗi cung, chuyển dịch đầu tư về trong nước hoặc về gần thị trường chính để giảm thiểu tác động đứt gãy trong tương lai./.