Trong giai đoạn phát triển mới, di tích lịch sử - văn hóa của thành phố Cần Thơ không chỉ là nơi lưu giữ ký ức của vùng đất, mà còn là nguồn lực quan trọng để giáo dục truyền thống, bồi đắp niềm tin, phát triển du lịch, công nghiệp văn hóa và xây dựng hình ảnh đô thị trung tâm vùng đồng bằng sông Cửu Long.

Sau hợp nhất, thành phố Cần Thơ bước vào không gian phát triển mới với quy mô rộng hơn, dân số đông hơn và nguồn tài nguyên văn hóa phong phú hơn. Bối cảnh đó đặt ra yêu cầu phải bảo tồn và phát huy giá trị di tích lịch sử - văn hóa một cách hiệu quả, phù hợp với đời sống hiện nay. Di tích không chỉ cần được gìn giữ, tu bổ, tôn tạo, mà còn phải được đưa đến gần hơn với Nhân dân và du khách thông qua những cách làm thiết thực, dễ hiểu, dễ tiếp cận. Đây cũng là sự cụ thể hóa quan điểm của Đảng về phát triển văn hóa trong thời kỳ mới, nhất là tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị, khẳng định văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, là nguồn lực nội sinh quan trọng cho phát triển. Đối với Cần Thơ, bảo tồn di tích không chỉ là giữ gìn những dấu tích của quá khứ, mà quan trọng hơn là làm cho di sản tiếp tục “sống”, tiếp tục lan tỏa giá trị, góp phần xây dựng con người Cần Thơ văn minh, hiện đại, nghĩa tình và giàu bản sắc.

Di tích - nguồn lực văn hóa quan trọng của Cần Thơ

Với diện tích tự nhiên 6.360,83km2, quy mô dân số hơn 4,19 triệu người, gồm 103 đơn vị hành chính cấp xã, trong đó có 31 phường và 72 xã. Không gian phát triển mới không chỉ làm cho Cần Thơ rộng hơn về địa giới hành chính, mà còn làm phong phú thêm các giá trị lịch sử, văn hóa và đời sống cộng đồng.

Hiện nay, thành phố có 108 di tích lịch sử - văn hóa được xếp hạng, gồm 01 di tích quốc gia đặc biệt, 31 di tích cấp quốc gia và 76 di tích cấp thành phố; có 01 di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại được UNESCO ghi danh là Nghệ thuật Đờn ca tài tử Nam Bộ và 15 di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Bên cạnh đó, Cần Thơ còn có nhiều lễ hội, làng nghề, tín ngưỡng dân gian, không gian văn hóa Kinh - Khmer - Hoa, văn minh sông nước, dấu tích văn hóa Óc Eo và nhiều “địa chỉ đỏ” gắn với truyền thống cách mạng của vùng đất Tây Nam Bộ. Đây là những tài sản quý, góp phần tạo nên bản sắc riêng của Cần Thơ trong vùng đồng bằng sông Cửu Long.

Mỗi di tích là một lát cắt của lịch sử; mỗi lễ hội, làng nghề, không gian tín ngưỡng là một phần đời sống văn hóa của Nhân dân. Mỗi “địa chỉ đỏ” là nơi giáo dục lòng yêu nước, ý thức công dân và trách nhiệm với quê hương. Vì vậy, di tích không chỉ là dấu ấn của quá khứ, mà còn là nguồn lực quan trọng để Cần Thơ xây dựng hình ảnh thành phố văn minh, hiện đại, nghĩa tình, giàu bản sắc; đồng thời phát triển du lịch và nâng cao đời sống tinh thần của Nhân dân.

Đưa di tích đến gần hơn với Nhân dân và du khách

Thời gian qua, nhiều di tích lịch sử - văn hóa trên địa bàn thành phố Cần Thơ đã từng bước được đưa vào đời sống xã hội, không còn là những công trình tách biệt với cộng đồng. Di tích không còn chỉ là nơi lưu giữ hiện vật, tư liệu hay dấu tích lịch sử, mà đã trở thành địa điểm giáo dục truyền thống, tổ chức các hoạt động về nguồn, dâng hương, sinh hoạt chuyên đề, kết nạp Đảng, Đoàn, Đội và học tập ngoại khóa cho học sinh, sinh viên, đoàn viên, hội viên và các tầng lớp Nhân dân.

Nhiều cách làm mới đã giúp di tích trở nên gần gũi hơn, nhất là với thế hệ trẻ. Các trường học đã gắn hoạt động ngoại khóa với tham quan, tìm hiểu di tích; tổ chức Đoàn, Hội đưa các hành trình về nguồn vào sinh hoạt định kỳ. Một số địa phương bước đầu ứng dụng công nghệ như mã QR, video ngắn, bản đồ số, thuyết minh tự động để người dân và du khách dễ tiếp cận thông tin. Cùng với đó, các hoạt động kể chuyện lịch sử, vẽ tranh, thuyết minh tại di tích, sinh hoạt chào cờ, dâng hương định kỳ… đã góp phần làm cho giáo dục truyền thống trở nên sinh động hơn. Qua những hoạt động này, học sinh, đoàn viên, thanh niên không chỉ được nghe về lịch sử, mà còn được trực tiếp cảm nhận, ghi nhớ và thêm tự hào về quê hương.

Điểm đáng ghi nhận là người dân ngày càng tham gia nhiều hơn vào việc bảo vệ và phát huy giá trị di tích. Cộng đồng dân cư, ban quản lý di tích, ban tế tự, cơ sở tôn giáo, người có uy tín, Mặt trận Tổ quốc, các đoàn thể và lực lượng thanh niên cùng tham gia giữ gìn cảnh quan, xây dựng nếp sống văn minh, giới thiệu câu chuyện di tích và vận động nguồn lực xã hội hóa. Nhờ đó, việc bảo tồn di tích không còn là nhiệm vụ riêng của ngành văn hóa, mà trở thành trách nhiệm chung của cả hệ thống chính trị và Nhân dân.

Bên cạnh giá trị giáo dục truyền thống, nhiều địa phương đã bước đầu gắn di tích với phát triển du lịch. Di tích được kết nối với du lịch sinh thái sông nước, du lịch văn hóa - tâm linh, du lịch cộng đồng, làng nghề, ẩm thực, sản phẩm OCOP, kinh tế đêm và các tuyến tham quan, trải nghiệm. Những hướng khai thác như “Địa chỉ đỏ Cần Thơ”, “Hành trình về nguồn”, “Không gian văn hóa Kinh - Khmer - Hoa”, “Di sản văn hóa sông nước”, “Di tích - làng nghề - ẩm thực - OCOP” cho thấy tiềm năng phát triển du lịch từ di sản.

Một số mô hình đã bước đầu hình thành cách làm cụ thể như: Xã Trường Long xây dựng tuyến “Sắc màu Trường Long”, kết nối Di tích Chiến thắng Ông Hào với vườn trái cây, Hợp tác xã Trường Khương và Đình thần Trường Long. Phường Thuận Hưng kết nối Đình Thuận Hưng, nhà cổ, Làng nghề bánh tráng Thuận Hưng, Vườn Cò Bằng Lăng và Vườn sinh thái Tân Lộc. Phường Mỹ Xuyên phát triển “Hành trình tìm về thương cảng Bãi Xàu xưa”, gắn với Chùa Chén Kiểu và các món ăn đặc trưng như bún nước lèo, bánh cống, bò nướng ngói. Đây là những mô hình có thể tiếp tục hoàn thiện để hình thành các tuyến, cụm du lịch văn hóa có sức hấp dẫn hơn.

Số lượng khách tham quan tại một số di tích cũng cho thấy tiềm năng phát triển khá rõ. Đình Thuận Hưng đạt trên 85.000 lượt khách mỗi năm; Di tích Chiến thắng Ông Hào đạt khoảng 30.000 - 50.000 lượt khách mỗi năm; các di tích ở phường Cái Khế đạt khoảng 20.000 - 30.000 lượt khách mỗi năm; cụm di tích văn hóa - tâm linh tại phường Sóc Trăng đón 25.624 lượt khách trong năm 2025. Những kết quả này cho thấy, nếu được đầu tư, tổ chức và quảng bá tốt, di tích không chỉ góp phần giáo dục truyền thống, mà còn có thể trở thành sản phẩm du lịch có giá trị, góp phần tạo sinh kế, việc làm và nâng cao đời sống văn hóa của Nhân dân.

Những điểm nghẽn cần sớm tháo gỡ

Bên cạnh những kết quả đạt được, công tác bảo tồn và phát huy giá trị di tích ở Cần Thơ vẫn còn một số khó khăn. Một số di tích đã xuống cấp do thời gian, thời tiết, triều cường, ngập nước, sụt lún, sạt lở; một số nơi chịu tác động của đô thị hóa, lấn chiếm, thay đổi cảnh quan hoặc thiếu kinh phí duy tu, bảo dưỡng thường xuyên.

Công tác quản lý di tích ở một số địa bàn còn chưa thật rõ về trách nhiệm giữa các cấp, các ngành và địa phương. Đội ngũ cán bộ làm công tác văn hóa, di tích ở cơ sở phần lớn còn kiêm nhiệm; lực lượng thuyết minh viên, hướng dẫn viên tại điểm còn mỏng. Nội dung giới thiệu về di tích ở một số nơi chưa được chuẩn hóa, chưa hấp dẫn, chưa phù hợp với từng nhóm đối tượng như học sinh, sinh viên, du khách trẻ và khách quốc tế.

Việc khai thác di tích phục vụ du lịch ở nhiều nơi còn đơn điệu. Không ít điểm di tích mới dừng ở tham quan, dâng hương, chụp ảnh, chưa có nhiều hoạt động trải nghiệm, sản phẩm lưu niệm, dịch vụ phụ trợ, không gian văn hóa, ẩm thực hoặc làng nghề để giữ chân du khách. Vì vậy, vẫn còn tình trạng có tài nguyên, có khách đến, nhưng giá trị mang lại chưa tương xứng.

Chuyển đổi số trong lĩnh vực di tích, di sản cũng chưa đồng bộ. Một số mã QR mới chỉ cung cấp thông tin khái quát; dữ liệu về di tích còn phân tán; hình ảnh, tư liệu, hồ sơ khoa học, câu chuyện lịch sử và nội dung thuyết minh đa ngôn ngữ chưa được chuẩn hóa thành cơ sở dữ liệu dùng chung. Điều này làm hạn chế hiệu quả quản lý, quảng bá và phát triển các sản phẩm du lịch thông minh.

Phát huy giá trị di tích trong phát triển văn hóa, du lịch

Vấn đề đặt ra hiện nay không phải là lựa chọn giữa bảo tồn và phát triển, mà là tìm được phương thức phát triển dựa trên bảo tồn đúng đắn. Di tích phải được giữ gìn tối đa yếu tố gốc, tôn trọng tính xác thực lịch sử, tránh thương mại hóa thô, tránh biến không gian linh thiêng thành nơi khai thác tùy tiện. Nhưng nếu chỉ “giữ” mà không “kể”, chỉ “bảo quản” mà không “kết nối”, di tích rất dễ đứng ngoài đời sống hiện đại.

Thứ nhất, tăng cường sự lãnh đạo của cấp ủy, chính quyền đối với công tác bảo tồn và phát huy giá trị di tích. Cần rà soát, hoàn thiện cơ chế quản lý theo hướng rõ người, rõ việc, rõ trách nhiệm, rõ nguồn lực; lập hồ sơ quản lý đầy đủ; kiểm tra định kỳ; ưu tiên tu bổ, tôn tạo các di tích xuống cấp, nhất là những di tích chịu tác động của biến đổi khí hậu, ngập nước, sạt lở và đô thị hóa.

Thứ hai, đổi mới công tác tuyên truyền, giáo dục truyền thống tại di tích. Cần xây dựng bộ câu chuyện di tích ngắn gọn, chính xác, dễ nhớ; chuẩn hóa nội dung thuyết minh theo từng nhóm đối tượng; nhân rộng mô hình “Trường học di sản”, gắn hoạt động ngoại khóa, sinh hoạt Đoàn - Đội, hành trình về nguồn với các di tích tiêu biểu.

Thứ ba, đẩy mạnh chuyển đổi số trong quản lý, bảo tồn và quảng bá di tích. Thành phố cần hình thành cơ sở dữ liệu dùng chung; tích hợp bản đồ số, mã QR, thuyết minh tự động, hình ảnh tư liệu, video ngắn, nội dung đa ngôn ngữ và tuyến tham quan thông minh. Chuyển đổi số phải phục vụ thiết thực cho quản lý nhà nước, giáo dục truyền thống và phát triển du lịch.

Thứ tư, phát triển sản phẩm du lịch văn hóa theo hướng có chủ đề, có câu chuyện và có dịch vụ đi kèm. Cần chuyển từ khai thác từng điểm di tích riêng lẻ sang xây dựng tuyến, cụm sản phẩm gắn với sông nước, làng nghề, lễ hội, ẩm thực, sản phẩm OCOP, nghệ thuật dân gian, du lịch cộng đồng, du lịch nông nghiệp, MICE và kinh tế đêm.

Thứ năm, phát triển nguồn nhân lực và huy động cộng đồng tham gia bảo tồn di tích. Cần bồi dưỡng đội ngũ cán bộ văn hóa cơ sở, ban quản lý di tích, thuyết minh viên, hướng dẫn viên về kiến thức bảo tồn, kỹ năng kể chuyện, kỹ năng số, ngoại ngữ và nghiệp vụ du lịch. Đồng thời, phát huy vai trò của người dân, chuyên gia, nhà khoa học, doanh nghiệp trong giữ gìn cảnh quan, xây dựng sản phẩm, xã hội hóa nguồn lực và lan tỏa giá trị di sản.

Di tích lịch sử - văn hóa là tài sản vô giá, kết tinh truyền thống lịch sử, bản sắc văn hóa và những giá trị tốt đẹp của các thế hệ đi trước. Đối với Cần Thơ trong kỷ nguyên phát triển mới, mỗi di tích không chỉ là dấu ấn của quá khứ, mà còn là điểm tựa để xây dựng con người, củng cố niềm tin, bồi đắp đồng thuận xã hội và quảng bá hình ảnh thành phố. Thực hiện đồng bộ các giải pháp trên sẽ góp phần phát huy giá trị di tích, di sản trở thành nguồn lực quan trọng cho phát triển văn hóa, du lịch và kinh tế - xã hội bền vững. Qua đó, xây dựng thành phố Cần Thơ văn minh, hiện đại, nghĩa tình, giàu bản sắc, từng bước đưa du lịch trở thành ngành kinh tế mũi nhọn, xứng đáng là đô thị trung tâm vùng đồng bằng sông Cửu Long.

ThS. Lương Thị Hoàng Oanh

Ban Tuyên giáo và Dân vận Thành ủy Cần Thơ

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Nghị quyết số 80-NQ/TW, ngày 07/01/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam.

2. Báo cáo số 99-BC/BTGDVTU ngày 26/5/2026 của Ban Tuyên giáo và Dân vận Thành ủy về khảo sát thực trạng công tác bảo vệ, quản lý các Di tích lịch sử - văn hóa gắn với phát triển du lịch trên địa bàn thành phố Cần Thơ.